Σύνοψη: Η ψευδοφυματίωση ή τυρώδης λεμφαδενίτιδα είναι χρόνια λοιμώδης νόσος των προβάτων και των αιγών που προκαλείται από το βακτήριο Corynebacterium pseudotuberculosis. Χαρακτηρίζεται κυρίως από τη δημιουργία αποστημάτων στους λεμφαδένες, αλλά μπορεί να προσβάλει και εσωτερικά όργανα χωρίς εμφανή εξωτερικά σημεία. Μόλις εγκατασταθεί σε ένα κοπάδι είναι δύσκολο να εξαλειφθεί. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η έγκαιρη αναγνώριση των ύποπτων ζώων, η απομόνωσή τους, η αποφυγή διασποράς του περιεχομένου των αποστημάτων και η σχολαστική υγιεινή κατά το κούρεμα.
Τι είναι η ψευδοφυματίωση
Η ψευδοφυματίωση, γνωστή διεθνώς ως caseous lymphadenitis (CL), προκαλείται από το βακτήριο Corynebacterium pseudotuberculosis. Προσβάλλει κυρίως πρόβατα και αίγες και χαρακτηρίζεται από τον σχηματισμό αποστημάτων στους λεμφαδένες ή και στα εσωτερικά όργανα.
Το βακτήριο παράγει, μεταξύ άλλων παραγόντων λοιμογόνου δύναμης, την εξωτοξίνη φωσφολιπάση D, η οποία διευκολύνει τη διασπορά του μέσα στον οργανισμό. Μετά την είσοδό του από το δέρμα ή τους βλεννογόνους μπορεί να μεταφερθεί μέσω του λεμφικού συστήματος και να εγκατασταθεί στους λεμφαδένες.
Η περίοδος επώασης μπορεί να είναι μεγάλη. Αυτό δημιουργεί ιδιαίτερο πρόβλημα κατά την αγορά ζώων, επειδή ένα φαινομενικά υγιές ζώο μπορεί να βρίσκεται ακόμη στο στάδιο επώασης της λοίμωξης.
Πώς μεταδίδεται
Η σημαντικότερη πηγή μόλυνσης είναι το πυώδες υλικό από αποστήματα μολυσμένων ζώων. Όταν ένα απόστημα ανοίξει, πολύ μεγάλος αριθμός βακτηρίων μπορεί να περάσει στο περιβάλλον και να μολύνει εγκαταστάσεις, στρωμνή, εργαλεία και εξοπλισμό.
Το βακτήριο εισέρχεται συχνά στον οργανισμό μέσα από μικρούς τραυματισμούς του δέρματος. Για τον λόγο αυτό το κούρεμα αποτελεί κρίσιμο σημείο για τη μετάδοση: μία μολυσμένη λεπίδα ή κουρευτική μηχανή μπορεί να μεταφέρει μολυσμένο υλικό από ζώο σε ζώο.
Το C. pseudotuberculosis παρουσιάζει επίσης σημαντική αντοχή στο περιβάλλον. Έχει αναφερθεί επιβίωση περίπου δύο μηνών σε υλικά όπως στρωμνή και ξύλο και έως περίπου οκτώ μήνες στο έδαφος υπό κατάλληλες συνθήκες.
Οι δύο μορφές της νόσου
| Μορφή | Τι συμβαίνει | Τι μπορεί να παρατηρήσει ο κτηνοτρόφος |
|---|---|---|
| Εξωτερική | Δημιουργούνται αποστήματα σε επιφανειακούς λεμφαδένες. | Διογκώσεις ή αποστήματα, συνήθως κοντά σε περιοχές όπου βρίσκονται λεμφαδένες. |
| Εσωτερική | Δημιουργούνται αποστήματα σε εσωτερικούς λεμφαδένες και όργανα. | Μπορεί να μην υπάρχει εμφανές απόστημα. Παρατηρούνται ενδεχομένως χρόνια απώλεια βάρους και μειωμένη ανάπτυξη ή παραγωγικότητα. |
Πού εμφανίζονται τα εξωτερικά αποστήματα
Τα αποστήματα συνδέονται συχνά με τους επιφανειακούς λεμφαδένες και μπορούν να εμφανιστούν σε χαρακτηριστικά σημεία του σώματος, όπως γύρω από το κεφάλι και την κάτω γνάθο, στον τράχηλο και την περιοχή των ώμων, μπροστά από τους μηρούς και σε άλλες περιοχές όπου βρίσκονται επιφανειακοί λεμφαδένες.
Τι συμβαίνει μέσα στο απόστημα
Το περιεχόμενο των αποστημάτων είναι χαρακτηριστικά παχύρρευστο και συνήθως άοσμο. Στα πρόβατα μπορεί σταδιακά να αποκτήσει πολύ πυκνή, τυρώδη σύσταση και χαρακτηριστική διαστρωμάτωση.
Δεν πρέπει όμως ο παραγωγός να ανοίγει ένα ύποπτο απόστημα μέσα στον στάβλο ή ανάμεσα στα υπόλοιπα ζώα. Αν το περιεχόμενο διασκορπιστεί, μπορεί να μολύνει τον χώρο και να δημιουργήσει νέες εστίες μόλυνσης.
Συμπτώματα
Στην εξωτερική μορφή, το συχνότερο εύρημα είναι μία ή περισσότερες διογκώσεις ή αποστήματα στις περιοχές των λεμφαδένων. Πέρα από αυτά, το ζώο μπορεί να μη δείχνει εμφανώς άρρωστο.
Η εσωτερική μορφή είναι περισσότερο ύπουλη. Τα αποστήματα μπορεί να βρίσκονται στους πνεύμονες, στο ήπαρ ή σε άλλους εσωτερικούς λεμφαδένες και όργανα. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να παρατηρούνται χρόνια απώλεια βάρους, κακή σωματική κατάσταση και μειωμένη απόδοση.
Όταν υπάρχει προσβολή των πνευμόνων μπορεί επίσης να εμφανιστούν χρόνιος βήχας, ρινικό έκκριμα ή άλλα αναπνευστικά συμπτώματα.
Γιατί είναι δύσκολο να φύγει από μια εκτροφή
Η ψευδοφυματίωση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα νόσου στην οποία η πρόληψη είναι πολύ ευκολότερη από την εκρίζωση. Τα μολυσμένα ζώα μπορούν να παρουσιάσουν νέα αποστήματα μήνες αργότερα, ενώ ζώα με εσωτερική μορφή μπορεί να αποτελούν πηγή μόλυνσης χωρίς να έχουν εμφανείς εξωτερικές αλλοιώσεις.
Παράλληλα, το βακτήριο μπορεί να επιβιώνει για μήνες στο περιβάλλον. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος μετάδοσης μεταξύ μολυσμένων ζώων, περιβάλλοντος και νέων μικροτραυματισμών.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Η παρουσία αποστήματος σε περιοχή επιφανειακού λεμφαδένα δημιουργεί ισχυρή υποψία, αλλά δεν αρκεί για οριστική διάγνωση. Αποστήματα μπορούν να προκαλέσουν και άλλα βακτήρια.
Η οριστική επιβεβαίωση γίνεται με εργαστηριακή απομόνωση και καλλιέργεια του Corynebacterium pseudotuberculosis από κατάλληλο δείγμα του αποστήματος. Υπάρχουν επίσης ορολογικές εξετάσεις που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο ελέγχου μιας εκτροφής.
Τι κάνω όταν εντοπίσω ύποπτο απόστημα
- Απομονώνω το ύποπτο ζώο.
- Δεν ανοίγω το απόστημα μέσα στον χώρο του κοπαδιού.
- Επικοινωνώ με τον κτηνίατρο για εξέταση και κατάλληλη δειγματοληψία.
- Αποφεύγω το κούρεμα του ύποπτου ζώου μαζί με τα υπόλοιπα.
- Καθαρίζω και απολυμαίνω σχολαστικά εξοπλισμό και επιφάνειες που ενδέχεται να έχουν μολυνθεί.
- Ελέγχω τα υπόλοιπα ζώα για παρόμοιες διογκώσεις.
Θεραπεύεται;
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η ψευδοφυματίωση δεν θεωρείται νόσος που θεραπεύεται αξιόπιστα με μια απλή αντιβίωση. Τα αποστήματα περιβάλλονται από κάψα, γεγονός που δυσκολεύει τη διείσδυση πολλών αντιμικροβιακών ουσιών, ενώ οι υποτροπές είναι συχνές.
Σε ορισμένα ζώα ο κτηνίατρος μπορεί να επιλέξει χειρουργική αντιμετώπιση ενός προσβάσιμου αποστήματος ή συγκεκριμένη αντιμικροβιακή αγωγή. Ακόμη και τότε όμως δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι το ζώο έχει απαλλαγεί οριστικά από τη λοίμωξη.
Σε ένα πρόγραμμα εξυγίανσης της εκτροφής, η απομάκρυνση των επιβεβαιωμένα μολυσμένων ζώων αποτελεί συχνά την αποτελεσματικότερη στρατηγική για τη σταδιακή μείωση της νόσου στο κοπάδι.
Κούρεμα: ένα από τα σημαντικότερα σημεία πρόληψης
Το κούρεμα μπορεί να δημιουργήσει μικροσκοπικούς τραυματισμούς στο δέρμα και ταυτόχρονα να μεταφέρει μολυσμένο υλικό μέσω των λεπίδων και του εξοπλισμού. Για αυτό απαιτείται ιδιαίτερη οργάνωση.
- Ελέγξτε τα ζώα για αποστήματα πριν αρχίσει το κούρεμα.
- Τα ύποπτα ή μολυσμένα ζώα δεν πρέπει να κουρεύονται μαζί με τα υγιή.
- Τα ζώα με γνωστές αλλοιώσεις κουρεύονται τελευταία, εφόσον αυτό κριθεί κατάλληλο.
- Οι λεπίδες και ο εξοπλισμός καθαρίζονται και απολυμαίνονται μεταξύ των ζώων.
- Οι τραυματισμοί αντιμετωπίζονται άμεσα και σύμφωνα με τις οδηγίες του κτηνιάτρου.
- Αποφεύγεται η διασπορά υλικού από τυχόν απόστημα στον χώρο κουρέματος.
Αγορά νέων ζώων
Η είσοδος νέων ζώων είναι ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους η νόσος μπορεί να εισαχθεί σε ένα καθαρό κοπάδι.
- Επιλέγουμε ζώα από εκτροφές με γνωστό υγειονομικό ιστορικό.
- Εξετάζουμε προσεκτικά τις περιοχές των επιφανειακών λεμφαδένων.
- Αναζητούμε όχι μόνο ενεργά αποστήματα αλλά και ουλές από παλαιότερες αλλοιώσεις.
- Τα νεοεισερχόμενα ζώα παραμένουν σε καραντίνα πριν ενωθούν με το κοπάδι.
- Σε οργανωμένο πρόγραμμα ελέγχου μπορεί να χρησιμοποιηθεί και εργαστηριακός ή ορολογικός έλεγχος σε συνεργασία με τον κτηνίατρο.
Εμβολιασμός
Υπάρχουν εμβόλια κατά της τυρώδους λεμφαδενίτιδας σε ορισμένες χώρες και μπορούν να αποτελέσουν μέρος ενός οργανωμένου προγράμματος ελέγχου. Ο εμβολιασμός όμως δεν θεραπεύει ήδη μολυσμένα ζώα και δεν παρέχει 100% προστασία.
Η διαθεσιμότητα, η αδειοδότηση και το κατάλληλο πρόγραμμα εμβολιασμού διαφέρουν ανά χώρα και προϊόν. Για τον λόγο αυτό ο εμβολιασμός πρέπει να αποφασίζεται μαζί με τον κτηνίατρο και με βάση τα διαθέσιμα εγκεκριμένα κτηνιατρικά προϊόντα.
Checklist πρόληψης στην εκτροφή
- Ελέγχω τακτικά τα ζώα για διογκώσεις κοντά στους λεμφαδένες.
- Απομονώνω αμέσως κάθε ύποπτο ζώο.
- Δεν ανοίγω αποστήματα μέσα στον στάβλο.
- Απολυμαίνω σχολαστικά τον εξοπλισμό κουρέματος.
- Περιορίζω τραυματισμούς από αιχμηρά σύρματα, καρφιά και ακατάλληλες ταΐστρες.
- Εφαρμόζω καραντίνα στα νεοεισερχόμενα ζώα.
- Δεν αγοράζω ζώα με ανεξήγητες διογκώσεις ή ύποπτες ουλές.
- Συνεργάζομαι με τον κτηνίατρο για εργαστηριακή επιβεβαίωση ύποπτων περιστατικών.
Συχνές ερωτήσεις
Αν ένα πρόβατο έχει απόστημα, έχει σίγουρα ψευδοφυματίωση;
Όχι. Και άλλα βακτήρια μπορούν να δημιουργήσουν αποστήματα. Η θέση και η μορφή του αποστήματος δημιουργούν υποψία, αλλά η επιβεβαίωση γίνεται εργαστηριακά.
Μπορώ να ανοίξω μόνος μου το απόστημα;
Δεν πρέπει να ανοίγεται ανεξέλεγκτα μέσα στην εκτροφή. Το περιεχόμενο μπορεί να περιέχει μεγάλη ποσότητα βακτηρίων και να μολύνει το περιβάλλον, τον εξοπλισμό και άλλα ζώα.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό το κούρεμα;
Επειδή δημιουργούνται μικροτραυματισμοί στο δέρμα και ο ίδιος εξοπλισμός χρησιμοποιείται διαδοχικά σε πολλά ζώα. Αν μολυνθεί με υλικό από ένα προσβεβλημένο ζώο, μπορεί να συμβάλει στη μετάδοση.
Ένα ζώο χωρίς εξωτερικό απόστημα μπορεί να είναι μολυσμένο;
Ναι. Η εσωτερική μορφή μπορεί να προκαλεί αποστήματα σε λεμφαδένες και όργανα χωρίς εμφανείς εξωτερικές αλλοιώσεις.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο;
Η λοίμωξη στον άνθρωπο είναι σπάνια, αλλά το Corynebacterium pseudotuberculosis έχει ζωονοσογόνο δυναμικό. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται προσοχή κατά τον χειρισμό μολυσμένων ζώων και ιδιαίτερα πυώδους υλικού από αποστήματα.
Αν μπει στο κοπάδι, μπορεί να εξαφανιστεί;
Μπορεί να ελεγχθεί και να μειωθεί σημαντικά, αλλά απαιτεί συστηματικό πρόγραμμα. Απομόνωση και απομάκρυνση μολυσμένων ζώων, έλεγχος νέων ζώων, σωστό κούρεμα, απολύμανση και συνεχής επιτήρηση είναι πολύ σημαντικότερα από την αντιμετώπιση ενός μεμονωμένου αποστήματος.
Συμπέρασμα
Η ψευδοφυματίωση είναι περισσότερο πρόβλημα διαχείρισης ολόκληρου του κοπαδιού παρά ενός μεμονωμένου αποστήματος. Ένα απόστημα που ανοίγει ανεξέλεγκτα μπορεί να μολύνει το περιβάλλον και να βοηθήσει τη νόσο να εγκατασταθεί στην εκτροφή για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Η καλύτερη στρατηγική είναι να εμποδίσουμε την είσοδο της νόσου και, όταν εμφανιστεί ύποπτο περιστατικό, να το εντοπίσουμε γρήγορα: καραντίνα νέων ζώων, συστηματικός έλεγχος, απομόνωση των ύποπτων ζώων και πολύ αυστηρή υγιεινή κατά το κούρεμα.
Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει ενημερωτικές πληροφορίες και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την εργαστηριακή διάγνωση ή την επιλογή θεραπείας από κτηνίατρο. Η διάνοιξη αποστήματος και η χρήση αντιμικροβιακών σε παραγωγικά ζώα πρέπει να γίνονται μόνο στο πλαίσιο κτηνιατρικής καθοδήγησης.
Πηγές
- Merck Veterinary Manual – Caseous Lymphadenitis of Sheep and Goats.
- MSD Veterinary Manual – Caseous Lymphadenitis of Sheep and Goats.
