Ηλεκτρονικός βώλος στα αιγοπρόβατα: Πώς λειτουργεί, πόσο κοστίζει και τι αλλάζει από το 2027

Ο ηλεκτρονικός ενδοστομαχικός βώλος μπαίνει πλέον στην καθημερινότητα της ελληνικής αιγοπροβατοτροφίας. Το 2026 το νέο σύστημα εφαρμόζεται πιλοτικά στις μεγάλες εκμεταλλεύσεις, ενώ από το 2027 προβλέπεται η καθολική εφαρμογή του στις εκμεταλλεύσεις αιγοπροβάτων της χώρας.

Δεν πρόκειται απλώς για ένα διαφορετικό «σκουλαρίκι». Ο βώλος τοποθετείται στο εσωτερικό του ζώου, περιέχει ηλεκτρονικό πομποδέκτη και επιτρέπει την αυτόματη ανάγνωση της μοναδικής ταυτότητάς του.

Πώς όμως λειτουργεί; Πού ακριβώς βρίσκεται μέσα στο ζώο; Είναι GPS; Πόσο κοστίζει; Χρειάζεται ο κτηνοτρόφος να αγοράσει ηλεκτρονικό αναγνώστη; Και τι εμπειρία υπάρχει ήδη από χώρες όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ιρλανδία;

Τι αλλάζει στην Ελλάδα

Σύμφωνα με το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, για τις Ενιαίες Αιτήσεις Ενίσχυσης του 2026 το νέο σύστημα εφαρμόζεται πιλοτικά και αφορά αποκλειστικά κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις δυναμικότητας άνω των 900 αιγών και προβάτων.

Στις εκμεταλλεύσεις αυτές η υποχρέωση αφορά όλα τα επιλέξιμα αιγοπρόβατα ηλικίας άνω των έξι μηνών και όχι μόνο ένα μέρος του κοπαδιού.

Το σημαντικότερο:

Για το 2026 έχουμε πιλοτική εφαρμογή στις εκμεταλλεύσεις άνω των 900 αιγοπροβάτων. Από το 2027 προβλέπεται καθολική εφαρμογή του συστήματος στις κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις αιγοπροβάτων της χώρας.

Ο βώλος συνδέεται με τις ενισχύσεις

Η αλλαγή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ο ηλεκτρονικός βώλος δεν χρησιμοποιείται μόνο για την καταγραφή των ζώων. Συνδέεται άμεσα με την επιλεξιμότητα για ενωσιακές ή εθνικές ενισχύσεις και παρεμβάσεις.

Για να θεωρείται επιλέξιμο ένα ζώο ηλικίας άνω των έξι μηνών πρέπει:

• να φέρει συμβατικό ενώτιο τύπου 1,
• να φέρει ηλεκτρονικό ενδοστομαχικό βώλο με μοναδικό κωδικό που αντιστοιχεί στον κωδικό του ενωτίου,
• και να έχει καταχωριστεί στην Ψηφιακή Βάση Ιχνηλασιμότητας Αιγών και Προβάτων.

Επομένως, η απλή αγορά ή παραγγελία του βώλου δεν αρκεί.

Τι είναι ο ηλεκτρονικός ενδοστομαχικός βώλος;

Ο ηλεκτρονικός βώλος είναι ένα ειδικά κατασκευασμένο σώμα που περιέχει έναν μικρό ηλεκτρονικό πομποδέκτη RFID. Χορηγείται από το στόμα με ειδικό εφαρμογέα και, αφού καταποθεί, παραμένει στην περιοχή του δικτυωτού, μέσα στο πεπτικό σύστημα του μηρυκαστικού.

Σε αντίθεση λοιπόν με το ενώτιο, ο βώλος βρίσκεται μέσα στο ζώο.

Αυτό μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο να χαθεί μαζί με ένα σκισμένο ενώτιο ή να αφαιρεθεί εύκολα.

Πώς λειτουργεί;

Ο βώλος δεν χρειάζεται μπαταρία και δεν εκπέμπει συνεχώς σήμα. Είναι ένας παθητικός ηλεκτρονικός πομποδέκτης.

Όταν ένας συμβατός ηλεκτρονικός αναγνώστης πλησιάσει το ζώο, ο πομποδέκτης ενεργοποιείται προσωρινά και μεταδίδει τον μοναδικό ηλεκτρονικό αριθμό του.

Με πολύ απλά λόγια:

Reader → ενεργοποιεί τον βώλο → ο βώλος στέλνει τον μοναδικό κωδικό → ο αριθμός εμφανίζεται στη συσκευή.

Οι ευρωπαϊκές τεχνικές προδιαγραφές προβλέπουν παθητικούς αναμεταδότες τεχνολογίας HDX ή FDX-B, συμβατούς με τα πρότυπα ISO 11784 και ISO 11785.

Για αιγοπρόβατα, ο ενδοστομαχικός βώλος πρέπει να μπορεί να διαβαστεί τουλάχιστον από απόσταση 20 εκατοστών με φορητό αναγνώστη και 50 εκατοστών με σταθερό αναγνώστη.

Ο βώλος δεν είναι GPS

Ο ηλεκτρονικός βώλος δεν παρακολουθεί τη θέση του ζώου. Δεν διαθέτει GPS, δεν χρησιμοποιεί δίκτυο κινητής τηλεφωνίας και δεν στέλνει συνεχώς δεδομένα.

Για να διαβαστεί ο κωδικός του πρέπει να πλησιάσει κατάλληλος ηλεκτρονικός αναγνώστης.

Ουσιαστικά λειτουργεί ως μια μόνιμη ηλεκτρονική ταυτότητα του ζώου.

Τι στοιχεία έχει μέσα;

Ο ίδιος ο βώλος δεν αποθηκεύει ολόκληρο τον «φάκελο» του προβάτου ή της αίγας.

Η βασική του λειτουργία είναι να δίνει τον μοναδικό κωδικό ταυτοποίησης. Αυτός ο κωδικός αντιστοιχίζεται στη βάση δεδομένων με τα στοιχεία που τηρούνται για το συγκεκριμένο ζώο και την εκμετάλλευση.

Πώς γίνεται η διαδικασία στην Ελλάδα;

Η διαδικασία δεν τελειώνει με την αγορά των βώλων.

1. Ψηφιακή παραγγελία → 2. Τοποθέτηση → 3. Καταχώριση

Μετά την ψηφιακή έγκριση και την παραγγελία, η τοποθέτηση των βώλων και η καταχώριση των στοιχείων πραγματοποιούνται αποκλειστικά από εξουσιοδοτημένο κτηνίατρο.

Η καταχώριση πρέπει να ολοκληρώνεται εντός δύο ημερών από την τοποθέτηση.

Πόσο κοστίζει ο ηλεκτρονικός βώλος;

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει μία επίσημη, ενιαία κρατικά καθορισμένη τιμή.

Σε ελληνικά δημοσιεύματα έχει αναφερθεί ενδεικτικό κόστος περίπου 5 ευρώ ανά βώλο. Η τιμή αυτή πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένδειξη της αγοράς και όχι ως επίσημη τιμή του ΥΠΑΑΤ.

Αν χρησιμοποιήσουμε μόνο ως παράδειγμα τα 5 ευρώ ανά ζώο:

Αριθμός ζώων	Ενδεικτικό κόστος βώλων
100	≈500 €
300	≈1.500 €
500	≈2.500 €
1.000	≈5.000 €

Σημείωση: Οι παραπάνω υπολογισμοί είναι καθαρά ενδεικτικοί και βασίζονται σε αναφερόμενη τιμή περίπου 5 €/βώλο. Δεν αποτελούν επίσημο τιμοκατάλογο και δεν περιλαμβάνουν πιθανές πρόσθετες δαπάνες τοποθέτησης ή άλλων υπηρεσιών.

Χρειάζεται κάθε κτηνοτρόφος να αγοράσει reader;

Για να διαβαστεί ο βώλος χρειάζεται συμβατός ηλεκτρονικός αναγνώστης. Αυτό όμως δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάθε κτηνοτρόφος θα πρέπει να αγοράσει δικό του.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι μπορούν να χρησιμοποιούνται αναγνώστες κτηνιάτρων, συνεταιρισμών, ενώσεων παραγωγών, σφαγείων ή άλλων φορέων.

Χαρακτηριστικά, στην Πορτογαλία η αρμόδια κτηνιατρική αρχή αναφέρει ότι ο παραγωγός δεν είναι υποχρεωμένος να διαθέτει προσωπικό reader και μπορεί να χρησιμοποιεί εξοπλισμό τρίτων.

Σε ποιες χώρες εφαρμόζεται ήδη;

Η ηλεκτρονική αναγνώριση των αιγοπροβάτων δεν είναι ελληνική πρωτοτυπία. Χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ισπανία

Στην Ισπανία χρησιμοποιούνται δύο μέσα αναγνώρισης με τον ίδιο μοναδικό κωδικό. Το ένα είναι συμβατικό ενώτιο και το δεύτερο μπορεί να είναι:

• ηλεκτρονικό ενώτιο,
• ενδοστομαχικός βώλος,
• ηλεκτρονικός αναγνωριστής στο πόδι,
• ή, σε προβλεπόμενες περιπτώσεις, ενέσιμος αναμεταδότης.

Πορτογαλία

Η ηλεκτρονική αναγνώριση εφαρμόζεται σε ζώα που έχουν γεννηθεί μετά την 1η Ιανουαρίου 2010, με τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις.

Το πορτογαλικό σύστημα χρησιμοποιεί ηλεκτρονικά μέσα όπως βώλο στο δικτυωτό ή ηλεκτρονικό ενώτιο, ενώ τα δεδομένα καταγράφονται στο εθνικό σύστημα SNIRA.

Ιρλανδία

Στην Ιρλανδία εφαρμόζεται ηλεκτρονική ταυτοποίηση των προβάτων και χρησιμοποιείται είτε συνδυασμός ηλεκτρονικού και συμβατικού ενωτίου είτε ηλεκτρονικός βώλος με αντίστοιχο συμβατικό ενώτιο.

Ελλάδα και άλλες χώρες: τι διαφέρει;

Χώρα	Ηλεκτρονική ταυτοποίηση	Βώλος
Ελλάδα	Πιλοτικά το 2026, καθολική εφαρμογή προβλέπεται από το 2027	Ναι
Ισπανία	Εφαρμόζεται ήδη	Ναι, μεταξύ των εγκεκριμένων επιλογών
Πορτογαλία	Εφαρμόζεται από το 2010 στα προβλεπόμενα ζώα	Ναι
Ιρλανδία	Εφαρμόζεται ήδη	Ναι, ως επιλογή ηλεκτρονικής ταυτοποίησης

Ποια είναι τα πλεονεκτήματα;

• Ακριβέστερη καταγραφή του ζωικού κεφαλαίου.
• Μόνιμη ηλεκτρονική ταυτότητα που είναι δύσκολο να χαθεί.
• Καλύτερη ιχνηλασιμότητα.
• Ταχύτεροι ηλεκτρονικοί έλεγχοι.
• Καλύτερη αντιστοίχιση των πραγματικών ζώων με τις ενισχύσεις.
• Δυνατότητα σύνδεσης με συστήματα διαχείρισης και κτηνοτροφίας ακριβείας.

Ποια είναι τα μειονεκτήματα;

• Υπάρχει κόστος ανά ζώο.
• Απαιτείται διαδικασία παραγγελίας, τοποθέτησης και καταχώρισης.
• Χρειάζεται σωστή αντιστοίχιση βώλου και ενωτίου.
• Η ανάγνωση απαιτεί ειδικό εξοπλισμό.
• Δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως το συνολικό κόστος εφαρμογής από το 2027.

Τι πρέπει να κάνει σήμερα ο κτηνοτρόφος;

Για το 2026 η ειδική υποχρέωση αφορά τις εκμεταλλεύσεις δυναμικότητας άνω των 900 αιγοπροβάτων.

Οι υπόλοιποι παραγωγοί δεν χρειάζεται να θεωρήσουν ότι πρέπει άμεσα να προμηθευτούν και να τοποθετήσουν μόνοι τους βώλους.

Πρέπει όμως να παρακολουθούν τις επίσημες οδηγίες, καθώς από το 2027 προβλέπεται καθολική εφαρμογή.

Προσοχή:

Ο βώλος δεν είναι απλώς ένα προϊόν που αγοράζει ο κτηνοτρόφος και τοποθετεί μόνος του. Στο ελληνικό σύστημα του 2026 η τοποθέτηση και η καταχώριση πραγματοποιούνται από εξουσιοδοτημένο κτηνίατρο.

Τι μένει να ξεκαθαρίσει για το 2027;

• ποιο θα είναι το πραγματικό κόστος του βώλου,
• ποιο θα είναι το κόστος τοποθέτησης,
• αν θα υπάρξει επιδότηση ή κάλυψη μέρους της δαπάνης,
• πώς θα οργανωθεί η διαδικασία στις μικρές εκμεταλλεύσεις,
• ποιος εξοπλισμός ανάγνωσης θα απαιτείται,
• και ποιες ακριβώς προθεσμίες θα ισχύσουν.

Συμπέρασμα

Ο ηλεκτρονικός βώλος δεν είναι πειραματική τεχνολογία. Χρησιμοποιείται ήδη σε διαφορετικές μορφές σε ευρωπαϊκές χώρες και προσφέρει μια αξιόπιστη μορφή ατομικής ταυτοποίησης και ιχνηλασιμότητας.

Για την Ελλάδα η μεγάλη αλλαγή βρίσκεται μπροστά μας. Το 2026 αποτελεί το πιλοτικό στάδιο για τις πολύ μεγάλες μονάδες, ενώ από το 2027 προβλέπεται η καθολική εφαρμογή.

Για τον κτηνοτρόφο τα δύο βασικά ερωτήματα είναι πλέον πρακτικά: πόσο θα κοστίσει συνολικά η εφαρμογή ανά ζώο και πώς ακριβώς θα οργανωθεί η διαδικασία για τις μικρές και μεσαίες μονάδες.

Πηγές

Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων – ανακοινώσεις και κανονιστικό πλαίσιο για τους ηλεκτρονικούς βώλους.
Ευρωπαϊκή Ένωση – τεχνικές προδιαγραφές ηλεκτρονικής αναγνώρισης ζώων και Κανονισμός (ΕΕ) 2021/520.
Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación Ισπανίας – σύστημα αναγνώρισης αιγοπροβάτων.
DGAV Πορτογαλίας – ηλεκτρονική αναγνώριση μικρών μηρυκαστικών και SNIRA.
Department of Agriculture, Food and the Marine Ιρλανδίας – National Sheep Identification System.
Ελληνικός αγροτικός Τύπος – αναφορές για το ενδεικτικό κόστος προμήθειας βώλων.

Τελευταία ενημέρωση: 11 Σεπτεμβρίου 2026. Το άρθρο θα επικαιροποιείται όταν δημοσιευτούν νεότερες επίσημες λεπτομέρειες για την καθολική εφαρμογή του 2027 και το κόστος.

Read more »

Ηπατική Διστομίαση (Κλαπάτσα) στα πρόβατα: συμπτώματα, διάγνωση και αντιμετώπιση

Η ηπατική διστομίαση, γνωστή στους κτηνοτρόφους και ως κλαπάτσα, είναι μια σημαντική παρασιτική νόσος των προβάτων που προκαλείται κυρίως από το τρηματώδες παράσιτο Fasciola hepatica.

Το παράσιτο προσβάλλει το ήπαρ και τους χοληφόρους πόρους. Ανάλογα με τον αριθμό και το στάδιο των παρασίτων, η νόσος μπορεί να εμφανιστεί απότομα και σοβαρά ή να εξελιχθεί πιο αργά, προκαλώντας αναιμία, απώλεια σωματικής κατάστασης, μειωμένη παραγωγικότητα και υπογνάθιο οίδημα.

Με λίγα λόγια
Η κλαπάτσα συνδέεται στενά με βοσκοτόπια όπου υπάρχουν κατάλληλες υγρές συνθήκες για τον ενδιάμεσο ξενιστή του παρασίτου, ένα μικρό σαλιγκάρι. Τα πρόβατα μολύνονται κατά τη βόσκηση. Η σωστή αντιμετώπιση απαιτεί διάγνωση και γνώση του σταδίου της λοίμωξης — όχι απλώς επαναλαμβανόμενες αποπαρασιτώσεις.

Τι είναι η ηπατική διστομίαση;

Η Fasciola hepatica είναι ένας πλατύς παρασιτικός σκώληκας που, όταν ενηλικιωθεί, εγκαθίσταται κυρίως στους χοληφόρους πόρους του ήπατος.

Πριν φτάσει όμως εκεί, τα νεαρά παράσιτα μεταναστεύουν μέσα από τον ηπατικό ιστό. Αυτή η μετακίνηση μπορεί να προκαλέσει αιμορραγία και σημαντική καταστροφή του ήπατος.

Έτσι, η νόσος δεν είναι ίδια σε όλα τα ζώα. Μεγάλη σημασία έχει αν στο πρόβατο υπάρχουν κυρίως:

• νεαρά μεταναστευτικά παράσιτα,
• ενήλικα παράσιτα στους χοληφόρους πόρους,
• ή διαφορετικά στάδια ταυτόχρονα.

Για τη συνολική εικόνα των παρασιτώσεων μπορείτε να δείτε και τον οδηγό για τα παράσιτα των προβάτων.

Πώς μολύνονται τα πρόβατα;

Ο κύκλος ζωής της Fasciola hepatica είναι πιο σύνθετος από εκείνον πολλών εντερικών παρασίτων, επειδή χρειάζεται έναν ενδιάμεσο ξενιστή: ένα κατάλληλο υδρόβιο ή αμφίβιο σαλιγκάρι.

Απλουστευμένα, ο κύκλος εξελίσσεται ως εξής:

1. Τα ενήλικα παράσιτα παράγουν αυγά στους χοληφόρους πόρους.
2. Τα αυγά φτάνουν στο έντερο μέσω της χολής και αποβάλλονται με τα κόπρανα.
3. Σε κατάλληλες υγρές συνθήκες συνεχίζεται η ανάπτυξή τους στο περιβάλλον.
4. Το παράσιτο μολύνει κατάλληλο σαλιγκάρι και πολλαπλασιάζεται μέσα σε αυτό.
5. Στη συνέχεια εγκαταλείπει το σαλιγκάρι και σχηματίζει μολυσματικές κύστεις πάνω στη βλάστηση ή σε άλλες υγρές επιφάνειες.
6. Το πρόβατο καταπίνει αυτές τις μολυσματικές μορφές κατά τη βόσκηση.
7. Τα νεαρά παράσιτα διαπερνούν το έντερο, φτάνουν στο ήπαρ και τελικά εγκαθίστανται στους χοληφόρους πόρους.

Γιατί τα υγρά βοσκοτόπια έχουν τόση σημασία;

Η ανάπτυξη του ενδιάμεσου ξενιστή και του παρασίτου ευνοείται από κατάλληλες συνθήκες υγρασίας.

Γι' αυτό μεγαλύτερη προσοχή χρειάζονται περιοχές με:

• μόνιμα ή εποχικά υγρά σημεία,
• κακή αποστράγγιση,
• νεροκρατήματα,
• τάφρους και αυλάκια,
• πηγές και μικρά ρέματα,
• λασπώδεις περιοχές γύρω από νερό,
• και γενικά ενδιαιτήματα κατάλληλα για τους ενδιάμεσους ξενιστές.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε υγρό λιβάδι έχει απαραίτητα Fasciola hepatica. Για να ολοκληρωθεί ο κύκλος χρειάζεται να υπάρχουν οι κατάλληλοι ξενιστές και οι κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες.

Τι συμβαίνει μέσα στο πρόβατο;

Μετά την κατάποση των μολυσματικών μορφών, τα νεαρά παράσιτα απελευθερώνονται στο πεπτικό σύστημα, διαπερνούν το εντερικό τοίχωμα και μεταναστεύουν προς το ήπαρ.

Η μετακίνησή τους μέσα στον ηπατικό ιστό μπορεί να προκαλέσει:

• τραυματισμό και καταστροφή ηπατικού ιστού,
• αιμορραγία,
• φλεγμονή,
• και, σε βαριές προσβολές, σοβαρή οξεία νόσο.

Αργότερα, τα παράσιτα φτάνουν στους χοληφόρους πόρους, όπου ωριμάζουν. Η μακροχρόνια παρουσία ενηλίκων παρασίτων προκαλεί διαφορετικού τύπου βλάβες και συνδέεται περισσότερο με τη χρόνια μορφή της νόσου.

Οξεία και χρόνια κλαπάτσα δεν είναι το ίδιο

Οξεία ηπατική διστομίαση

Η οξεία μορφή μπορεί να εμφανιστεί όταν ένα πρόβατο καταπιεί μεγάλο αριθμό μολυσματικών μορφών σε σχετικά μικρό χρονικό διάστημα.

Πολλά νεαρά παράσιτα μεταναστεύουν ταυτόχρονα μέσα στο ήπαρ προκαλώντας εκτεταμένες βλάβες και αιμορραγία.

Μπορεί να παρατηρηθούν:

• αιφνίδια κατάπτωση,
• έντονη αδυναμία,
• ωχροί βλεννογόνοι,
• κοιλιακός πόνος ή δυσφορία,
• δύσπνοια ή ταχύπνοια σε βαριά περιστατικά,
• και αιφνίδιοι θάνατοι.

Το ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι στην οξεία μορφή μπορεί να υπάρχουν σοβαρές βλάβες πριν τα παράσιτα ενηλικιωθούν και αρχίσουν να παράγουν αυγά.

Χρόνια ηπατική διστομίαση

Στη χρόνια μορφή κυριαρχούν περισσότερο τα ενήλικα παράσιτα στους χοληφόρους πόρους.

Τα ζώα μπορεί να παρουσιάζουν:

• προοδευτική απώλεια βάρους,
• κακή σωματική κατάσταση,
• αναιμία και ωχρότητα των βλεννογόνων,
• μειωμένη όρεξη,
• μειωμένη ανάπτυξη,
• πτώση της παραγωγικότητας,
• και χαρακτηριστικό υπογνάθιο οίδημα σε ορισμένες περιπτώσεις.

Το υπογνάθιο οίδημα σημαίνει κλαπάτσα;

Όχι απαραίτητα.

Το χαρακτηριστικό πρήξιμο κάτω από τη γνάθο μπορεί να εμφανιστεί σε σοβαρή χρόνια ηπατική διστομίαση, αλλά δεν είναι αποκλειστικό εύρημα της Fasciola hepatica.

Παρόμοια εικόνα μπορεί να παρατηρηθεί και σε άλλες καταστάσεις που προκαλούν σοβαρή απώλεια πρωτεΐνης ή αναιμία, όπως έντονες γαστρεντερικές παρασιτώσεις.

Για παράδειγμα, το Haemonchus contortus μπορεί επίσης να προκαλέσει αναιμία και υπογνάθιο οίδημα.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση πρέπει να συνδυάζει το ιστορικό της εκτροφής, την κλινική εικόνα, την εποχή, τον τύπο των βοσκοτόπων και τις κατάλληλες εργαστηριακές εξετάσεις.

Μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ανάλογα με την περίπτωση:

• παρασιτολογική εξέταση κοπράνων για αυγά Fasciola,
• εξετάσεις για αντιγόνα του παρασίτου στα κόπρανα,
• ορολογικές εξετάσεις για αντισώματα,
• αιματολογικές και βιοχημικές εξετάσεις,
• και ευρήματα από νεκροψία ή σφαγείο.

Αρκεί η εξέταση κοπράνων;

Όχι σε όλες τις περιπτώσεις.

Η ανίχνευση χαρακτηριστικών αυγών στα κόπρανα αποτελεί σημαντικό διαγνωστικό εργαλείο όταν υπάρχουν ώριμα παράσιτα.

Στην πρώιμη όμως λοίμωξη, τα νεαρά παράσιτα μπορεί να προκαλούν ήδη σοβαρή βλάβη στο ήπαρ χωρίς να έχουν ωριμάσει αρκετά ώστε να παράγουν αυγά.

Σημαντικό: Μια αρνητική εξέταση κοπράνων δεν αποκλείει από μόνη της την πρώιμη ή οξεία ηπατική διστομίαση. Η εξέταση πρέπει να ερμηνεύεται μαζί με το ιστορικό, τα συμπτώματα και τον χρόνο πιθανής μόλυνσης.

Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος όταν υποψιάζεται κλαπάτσα;

1. Επικοινωνήστε με τον κτηνίατρο όταν υπάρχουν σοβαρή αδυναμία, αναιμία, απότομη απώλεια κατάστασης ή ανεξήγητοι θάνατοι.
2. Ελέγξτε περισσότερα ζώα και όχι μόνο το πρόβατο που εμφανίζει έντονα συμπτώματα.
3. Εξετάστε το ιστορικό βόσκησης. Υπήρξε πρόσβαση σε υγρά ή λασπώδη σημεία;
4. Καταγράψτε τις προηγούμενες θεραπείες και το αποτέλεσμα που είχαν.
5. Χρησιμοποιήστε κατάλληλη εργαστηριακή διάγνωση όταν αυτό απαιτείται.
6. Μην επαναλαμβάνετε αυθαίρετα το ίδιο φάρμακο όταν το πρόβλημα επιμένει.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Υπάρχουν κτηνιατρικά φάρμακα με δράση κατά της Fasciola hepatica, αλλά δεν είναι όλα αποτελεσματικά απέναντι σε όλα τα στάδια του παρασίτου.

Αυτό είναι κρίσιμο.

Στην οξεία νόσο μπορεί να υπάρχουν κυρίως νεαρά παράσιτα που μεταναστεύουν στο ήπαρ, ενώ στη χρόνια νόσο μπορεί να κυριαρχούν ενήλικα παράσιτα στους χοληφόρους πόρους.

Επομένως, η επιλογή θεραπείας πρέπει να λαμβάνει υπόψη:

• το πιθανό στάδιο της λοίμωξης,
• το συγκεκριμένο εγκεκριμένο κτηνιατρικό προϊόν,
• το είδος και την ηλικία των ζώων,
• το πραγματικό σωματικό βάρος,
• την προηγούμενη χρήση ανθελμινθικών στην εκτροφή,
• την αποτελεσματικότητα προηγούμενων θεραπειών,
• και τους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας.

Γιατί η triclabendazole έχει ιδιαίτερη σημασία;

Η triclabendazole έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως για την ηπατική διστομίαση επειδή διαθέτει δράση απέναντι τόσο σε ανώριμα όσο και σε ενήλικα στάδια της Fasciola hepatica.

Αυτή ακριβώς η ιδιότητα την έκανε ιδιαίτερα σημαντική για τον έλεγχο της νόσου.

Όμως η μακροχρόνια και εκτεταμένη χρήση της έχει συνοδευτεί διεθνώς από αναφορές μειωμένης αποτελεσματικότητας και ανθεκτικότητας.

Αν μια θεραπεία αποτύχει, σημαίνει ανθεκτικότητα;

Όχι απαραίτητα.

Η παρουσία παρασίτων ή συμπτωμάτων μετά τη θεραπεία μπορεί να οφείλεται σε:

• λανθασμένη διάγνωση,
• χρήση προϊόντος που δεν είναι αποτελεσματικό στο συγκεκριμένο στάδιο του παρασίτου,
• λανθασμένο υπολογισμό του βάρους ή ανεπαρκή χορήγηση,
• πρόβλημα στον τρόπο εφαρμογής,
• νέα μόλυνση μετά τη θεραπεία,
• μεγάλη συνεχιζόμενη έκθεση σε μολυσμένο βοσκότοπο,
• ή πραγματική μειωμένη ευαισθησία/ανθεκτικότητα.

Για αυτό η υποψία ανθεκτικότητας χρειάζεται διερεύνηση και δεν πρέπει να οδηγεί απλώς σε διαδοχικές αυθαίρετες αλλαγές φαρμάκων.

Γιατί δεν είναι σωστό το «αλλάζω φάρμακο κάθε φορά»;

Η εναλλαγή δραστικών ουσιών χωρίς διάγνωση και χωρίς γνώση της αποτελεσματικότητας δεν αποτελεί από μόνη της στρατηγική ελέγχου της ανθεκτικότητας.

Διαφορετικά φασκιολοκτόνα έχουν διαφορετική αποτελεσματικότητα απέναντι στα διάφορα στάδια της Fasciola hepatica. Επομένως, η επιλογή πρέπει να έχει συγκεκριμένο στόχο.

Το ζητούμενο είναι:

• να γνωρίζουμε τι προσπαθούμε να θεραπεύσουμε,
• να χρησιμοποιούμε κατάλληλο εγκεκριμένο προϊόν,
• να το χορηγούμε σωστά,
• και να ελέγχουμε αν η θεραπεία είχε το αναμενόμενο αποτέλεσμα.

Η αντιμετώπιση δεν τελειώνει στο φάρμακο

Ακόμη και μια αποτελεσματική θεραπεία δεν εμποδίζει ένα πρόβατο να ξαναμολυνθεί όταν συνεχίζει να βόσκει σε περιοχή υψηλού κινδύνου.

Γι' αυτό ο σύγχρονος έλεγχος της ηπατικής διστομίασης συνδυάζει τη θεραπεία με τη διαχείριση της έκθεσης.

Χαρτογραφήστε τα σημεία κινδύνου

Εντοπίστε τα σημεία του βοσκοτόπου που παραμένουν υγρά ή λασπώδη και τις περιοχές γύρω από πηγές, αυλάκια, τάφρους και νεροκρατήματα.

Περιορίστε την έκθεση όπου είναι πρακτικά δυνατό

Η περίφραξη ή η αποφυγή συγκεκριμένων μικρών περιοχών υψηλού κινδύνου μπορεί σε ορισμένες εκτροφές να μειώσει σημαντικά την έκθεση χωρίς να χρειάζεται να εγκαταλειφθεί ολόκληρος ο βοσκότοπος.

Βελτιώστε την αποστράγγιση όπου επιτρέπεται και είναι εφικτό

Η διαχείριση μόνιμα υγρών σημείων μπορεί να περιορίσει τα κατάλληλα ενδιαιτήματα των ενδιάμεσων ξενιστών. Κάθε παρέμβαση πρέπει φυσικά να είναι συμβατή με την περιβαλλοντική νομοθεσία και τις συνθήκες της περιοχής.

Χρησιμοποιήστε τα δεδομένα της εκτροφής

Αποτελέσματα εξετάσεων κοπράνων, ευρήματα από σφαγεία, προηγούμενα κρούσματα και αποτελέσματα θεραπειών μπορούν να βοηθήσουν να δημιουργηθεί ένα πραγματικό ιστορικό κινδύνου για την εκτροφή.

Πρακτικός έλεγχος σε 7 βήματα

1. Εντοπίστε τα βοσκοτόπια υψηλού κινδύνου, ιδιαίτερα τα μόνιμα υγρά σημεία.
2. Παρακολουθήστε τη σωματική κατάσταση και τους βλεννογόνους των ζώων.
3. Διερευνήστε ανεξήγητη αναιμία, απώλεια βάρους ή υπογνάθιο οίδημα.
4. Χρησιμοποιήστε κατάλληλες διαγνωστικές εξετάσεις και μην βασίζεστε μόνο σε μία αρνητική εξέταση κοπράνων όταν υπάρχει υποψία πρώιμης νόσου.
5. Καταγράφετε κάθε θεραπεία: προϊόν, ημερομηνία, ομάδα ζώων και αποτέλεσμα.
6. Ελέγχετε την αποτελεσματικότητα όταν υπάρχει υποψία ότι η θεραπεία δεν λειτούργησε.
7. Συνδυάστε θεραπεία και διαχείριση βοσκοτόπου ώστε να μειώνεται η επαναμόλυνση.

Συχνές ερωτήσεις

Η κλαπάτσα είναι σκουλήκι του εντέρου;

Όχι. Η Fasciola hepatica περνά από το πεπτικό σύστημα μετά τη μόλυνση, αλλά τα νεαρά παράσιτα μεταναστεύουν στο ήπαρ και τα ενήλικα εγκαθίστανται κυρίως στους χοληφόρους πόρους.

Η κλαπάτσα προκαλεί πάντα υπογνάθιο οίδημα;

Όχι. Το υπογνάθιο οίδημα εμφανίζεται κυρίως σε ορισμένες σοβαρές χρόνιες περιπτώσεις και μπορεί να έχει και άλλες αιτίες.

Μπορεί ένα πρόβατο να έχει κλαπάτσα και να μην υπάρχουν αυγά στα κόπρανα;

Ναι. Στην πρώιμη λοίμωξη τα ανώριμα παράσιτα μπορεί να προκαλούν βλάβη στο ήπαρ πριν ωριμάσουν και αρχίσουν να παράγουν αυγά.

Όλα τα υγρά χωράφια έχουν κλαπάτσα;

Όχι. Η υγρασία αυξάνει τον κίνδυνο επειδή ευνοεί τους κατάλληλους ενδιάμεσους ξενιστές και την ανάπτυξη του παρασίτου, αλλά χρειάζεται να υπάρχουν όλα τα απαραίτητα στοιχεία του κύκλου ζωής.

Αρκεί να κάνω αποπαρασίτωση δύο φορές τον χρόνο;

Δεν υπάρχει ένα καθολικό πρόγραμμα που να είναι σωστό για όλες τις εκτροφές. Ο κίνδυνος εξαρτάται από το περιβάλλον, την εποχή, το ιστορικό της μονάδας, το στάδιο των παρασίτων και την αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων εγκεκριμένων προϊόντων.

Αν η triclabendazole δεν λειτουργήσει, σημαίνει ότι υπάρχει ανθεκτικότητα;

Όχι απαραίτητα. Πρέπει πρώτα να αποκλειστούν προβλήματα διάγνωσης, σταδίου της λοίμωξης, χορήγησης, δοσολογίας και επαναμόλυνσης. Η πραγματική ανθεκτικότητα είναι όμως υπαρκτό και διεθνώς τεκμηριωμένο πρόβλημα.

Μπορώ να εξαλείψω την κλαπάτσα μόνο με φάρμακα;

Σε εκτροφές με συνεχή έκθεση σε μολυσμένα υγρά βοσκοτόπια, η αποκλειστική εξάρτηση από τα φάρμακα δεν αποτελεί βιώσιμη μακροχρόνια στρατηγική. Χρειάζεται συνδυασμός διάγνωσης, σωστής θεραπείας, παρακολούθησης και διαχείρισης της έκθεσης.

Συμπέρασμα

Η ηπατική διστομίαση είναι πολύ περισσότερο από «ένα ακόμη σκουλήκι που θέλει αποπαρασίτωση».

Ο ιδιαίτερος κύκλος ζωής της Fasciola hepatica, η συμμετοχή του σαλιγκαριού, η σχέση με τα υγρά βοσκοτόπια, η διαφορετική σημασία των ανώριμων και των ενήλικων παρασίτων και η εμφάνιση ανθεκτικότητας κάνουν απαραίτητη μια πιο στοχευμένη προσέγγιση.

Η αποτελεσματικότερη στρατηγική είναι ο συνδυασμός σωστής διάγνωσης, κατάλληλης θεραπείας, ελέγχου της αποτελεσματικότητας και μείωσης της έκθεσης στα σημεία υψηλού κινδύνου.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες και δεν αντικαθιστά την κτηνιατρική διάγνωση. Η επιλογή φασκιολοκτόνου, η δοσολογία, ο χρόνος θεραπείας, η ανάγκη επανάληψης και οι χρόνοι αναμονής για γάλα και κρέας πρέπει να βασίζονται στο συγκεκριμένο εγκεκριμένο κτηνιατρικό προϊόν και στις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• MSD Veterinary Manual – Fasciola hepatica infection in ruminants.
• Triclabendazole and Other Fasciolicides: Resistance of Fasciola hepatica in Ruminants – σύγχρονη ανασκόπηση της ανθεκτικότητας.
• Advancement in Diagnosis, Treatment, and Vaccines against Fasciola hepatica – σύγχρονη ανασκόπηση διάγνωσης και ελέγχου.
• Union Product Database – κτηνιατρικά φάρμακα εγκεκριμένα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Read more »

Τιμή πρόβειου γάλακτος 2026: Ελλάδα, Ευρώπη και διεθνής αγορά

Πόσο πληρώνεται σήμερα το πρόβειο γάλα στην Ελλάδα και πόσο στις μεγάλες γαλακτοπαραγωγικές περιοχές του εξωτερικού; Η νέα γαλακτοκομική περίοδος ξεκινά σε μία από τις πιο ιδιαίτερες συγκυρίες των τελευταίων ετών, καθώς η μειωμένη ελληνική παραγωγή, οι απώλειες ζωικού κεφαλαίου και η ισχυρή ζήτηση για αιγοπρόβειο γάλα δημιουργούν πίεση προς τα πάνω στις τιμές.

Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 2026 εμφανίστηκε ήδη στη Λέσβο τιμή 1,70 ευρώ το κιλό για το πρόβειο γάλα, ενώ στην αγορά υπάρχουν εκτιμήσεις ότι σε ορισμένες συμφωνίες η τιμή μπορεί να πλησιάσει ή ακόμη και να ξεπεράσει τα 2 ευρώ το κιλό.

Στα 1,70 ευρώ το πρόβειο γάλα στη Λέσβο

Στις 8 Σεπτεμβρίου 2026 ανακοινώθηκε στη Λέσβο τιμή παραγωγού 1,70 €/κιλό για το πρόβειο γάλα που θα παραδοθεί τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο. Πρόκειται για μία από τις υψηλότερες συγκεκριμένες τιμές που έχουν ανακοινωθεί μέχρι σήμερα για τη νέα περίοδο.

Η τιμή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή στις αρχές του 2026 το πρόβειο γάλα στην Ελλάδα κινούνταν ήδη γύρω από τα 1,50-1,60 €/κιλό σε αρκετές περιοχές. Ενδεικτικά, τα επίσημα στοιχεία του ΕΛΓΟ για τον Απρίλιο του 2026 έδειχναν μέση τιμή 1,4707 €/κιλό στη Λέσβο και περίπου 1,52 €/κιλό στην Αττική.

Μέσα σε λίγους μήνες, επομένως, η τιμή των 1,70 ευρώ αντιπροσωπεύει ουσιαστική μεταβολή της αγοράς.

Μπορεί το πρόβειο γάλα να φτάσει τα 2 ευρώ;

Το ενδεχόμενο πλέον συζητείται ανοιχτά στην αγορά. Ρεπορτάζ των πρώτων ημερών του Σεπτεμβρίου αναφέρουν ότι η μειωμένη προσφορά αιγοπρόβειου γάλακτος σε συνδυασμό με τη ζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε συμφωνίες που θα πλησιάσουν τα 2 €/κιλό.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα 2 ευρώ αποτελούν σήμερα γενικευμένη τιμή παραγωγού. Άλλο η τιμή που ήδη έχει ανακοινωθεί και άλλο μία εκτίμηση για το πού μπορεί να κινηθεί η αγορά τους επόμενους μήνες.

Η εικόνα στις 9 Σεπτεμβρίου 2026:
Επιβεβαιωμένη συγκεκριμένη προσφορά: 1,70 €/κιλό.
Κατεύθυνση αγοράς: ανοδική.
Σενάριο αγοράς: προσέγγιση των 2 €/κιλό σε ορισμένες συμφωνίες.
Γενικευμένη τιμή 2 €/κιλό: όχι ακόμη.

Πόσο πληρώνεται το πρόβειο γάλα στο εξωτερικό;

Η σύγκριση με το εξωτερικό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, αλλά χρειάζεται προσοχή. Δεν υπάρχει διεθνής «τιμή πρόβειου γάλακτος» αντίστοιχη με τις διεθνείς τιμές σιταριού ή πετρελαίου.

Η τιμή επηρεάζεται από την περιοχή, τη φυλή, την περιεκτικότητα του γάλακτος σε λίπος και πρωτεΐνη, την ποιότητα, την εποχή, το προϊόν για το οποίο προορίζεται και τις συμφωνίες παραγωγών και τυροκομείων.

Χώρα / περιοχή	Τιμή	Περίοδος	Παρατήρηση
Ελλάδα – Λέσβος	1,70 €/κιλό	Σεπ.–Οκτ. 2026	Συγκεκριμένη ανακοινωμένη τιμή αγοράς.
Ιταλία – Τοσκάνη	1,60 €/λίτρο	4/9/2026	Επίσημη τιμή ISMEA στην πύλη της εκμετάλλευσης.
Ιταλία – Σαρδηνία	1,30 €/λίτρο	4/9/2026	Επίσημη τιμή ISMEA για τη Νότια Σαρδηνία.
Γαλλία	1,291 €/λίτρο	2024/25	Τελευταίος εθνικός μέσος όρος FranceAgriMer.
Ισπανία	10,84 €/hectogrado (≈1,46 €/λ.)	Μάρτιος 2026	Τιμολόγηση βάσει λίπους + πρωτεΐνης.

Σημείωση: Οι αριθμοί του πίνακα δεν πρέπει να θεωρούνται απολύτως ισοδύναμοι. Στην Ελλάδα συναντάμε κυρίως τιμές ανά κιλό, στην Ιταλία ανά λίτρο, ενώ στην Ισπανία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη η πληρωμή ανά μονάδα στερεών συστατικών. Για αυτό παρουσιάζονται οι πραγματικές μονάδες που χρησιμοποιούν οι επίσημες πηγές.

Ιταλία: από 1,30 ευρώ στη Σαρδηνία έως 1,60 ευρώ στην Τοσκάνη

Η Ιταλία προσφέρει μία από τις πιο χρήσιμες συγκρίσεις με την Ελλάδα, επειδή διαθέτει επίσης ισχυρή παράδοση στην παραγωγή πρόβειου γάλακτος και τυριών υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Στις 4 Σεπτεμβρίου 2026, τα επίσημα στοιχεία του ISMEA κατέγραφαν 130 ευρώ ανά 100 λίτρα στη Νότια Σαρδηνία, δηλαδή περίπου 1,30 €/λίτρο, ενώ στην Τοσκάνη η αντίστοιχη τιμή ήταν 160 ευρώ ανά 100 λίτρα ή 1,60 €/λίτρο.

Η διαφορά των 30 λεπτών μεταξύ δύο περιοχών της ίδιας χώρας είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του γιατί δεν υπάρχει μία μοναδική «παγκόσμια τιμή» πρόβειου γάλακτος.

Γαλλία: περίπου 1,29 ευρώ το λίτρο στον τελευταίο εθνικό μέσο όρο

Η Γαλλία αποτελεί άλλη μία σημαντική αγορά, κυρίως λόγω της παραγωγής τυριών όπως το Roquefort. Σύμφωνα με τη FranceAgriMer, κατά τη γαλακτοκομική περίοδο 2024/25 η μέση πραγματική τιμή του συμβατικού πρόβειου γάλακτος που πληρώθηκε στους παραγωγούς ήταν 1.291 ευρώ ανά 1.000 λίτρα, δηλαδή περίπου 1,291 €/λίτρο.

Η συγκεκριμένη τιμή αυξήθηκε κατά 4,4% σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο.

Ισπανία: διαφορετικός τρόπος πληρωμής

Η Ισπανία είναι ένας από τους σημαντικότερους παραγωγούς πρόβειου γάλακτος στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 2025 παρήγαγε περίπου 473 εκατ. λίτρα, ενώ στο πρώτο τρίμηνο του 2026 οι παραδόσεις υποχώρησαν κατά 6,5% σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2025.

Η ισπανική αγορά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επειδή η τιμή συχνά εκφράζεται σε ευρώ ανά hectogrado, δηλαδή συνδέεται με το άθροισμα λίπους και πρωτεΐνης του γάλακτος. Τον Μάρτιο του 2026 η μέση τιμή ήταν 10,84 €/hectogrado.

Αυτό σημαίνει ότι μία απλή μετατροπή της τιμής σε ευρώ ανά λίτρο χωρίς να γνωρίζουμε την πραγματική σύνθεση του γάλακτος μπορεί να δώσει λανθασμένη εικόνα. Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να σας δώσουμε μια εικόνα.

Εκτίμηση τιμής πρόβειου γάλακτος στην Ισπανία

Τιμή €/λίτρο ≈ 10,84 × (λίπος % + πρωτεΐνη %) / 100

Για παράδειγμα, το ισπανικό Υπουργείο δίνει για τη φυλή Manchega περίπου 7,5% λίπος και 6,0% πρωτεΐνη, δηλαδή συνολικά 13,5 μονάδες στερεών.

Άρα:

10,84 × 13,5 / 100 = 1,46 €/λίτρο

Για να δούμε και ένα ενδεικτικό εύρος τιμών, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε χαρακτηριστικές συνθέσεις γάλακτος από ισπανικές φυλές:

Παράδειγμα γάλακτος	Λίπος	Πρωτεΐνη	Σύνολο	Εκτίμηση τιμής
Lacaune	7,04%	5,56%	12,60	1,37 €/λ.
Manchega	7,50%	6,00%	13,50	1,46 €/λ.
Merina	8,50%	6,00%	14,50	1,57 €/λ.

Τα επίσημα ισπανικά στοιχεία φυλών δίνουν αυτές τις ενδεικτικές περιεκτικότητες σε λίπος και πρωτεΐνη για Lacaune, Manchega και Merina.

Σημείωση: Οι παραπάνω τιμές σε €/λίτρο είναι ενδεικτικές μετατροπές της επίσημης τιμής των 10,84 €/hectogrado και όχι άμεσες επίσημες τιμές παραγωγού ανά λίτρο. Η πραγματική τιμή εξαρτάται από τη σύσταση του γάλακτος.

Και ο υπόλοιπος κόσμος;

Η προβατοτροφία γαλακτοπαραγωγής δεν περιορίζεται φυσικά στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τον FAO, οι κυριότερες χώρες παραγωγής πρόβειου γάλακτος περιλαμβάνουν την Κίνα, την Τουρκία και την Ελλάδα, ενώ μεγάλοι πληθυσμοί γαλακτοπαραγωγών προβάτων υπάρχουν επίσης σε χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής.

Για πολλές από αυτές τις αγορές όμως δεν υπάρχει δημόσια, πρόσφατη και συγκρίσιμη τιμή παραγωγού αντίστοιχη με εκείνη που δημοσιεύουν οργανισμοί όπως το ISMEA στην Ιταλία ή το ισπανικό Υπουργείο Γεωργίας.

Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να εμφανίζονται στον ίδιο πίνακα ανεπιβεβαίωτες τιμές από Κίνα, Τουρκία, Μέση Ανατολή ή άλλες χώρες μόνο και μόνο για να δημιουργηθεί ένας «παγκόσμιος πίνακας».

Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα ψηλά

Παρά τις διαφορές στον τρόπο τιμολόγησης και στις μονάδες μέτρησης, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η ελληνική αγορά κινείται σήμερα σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα.

Εάν κατά τη νέα γαλακτοπαραγωγική περίοδο εμφανιστούν συμφωνίες κοντά στα 1,80-2,00 €/κιλό, η απόσταση αυτή θα γίνει ακόμη μεγαλύτερη.

Γιατί ανεβαίνει η ελληνική τιμή;

Η σημερινή κατάσταση δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα.

• Μειωμένο ζωικό κεφάλαιο μετά τις σοβαρές απώλειες από ζωονόσους.
• Μειωμένη διαθέσιμη ποσότητα πρόβειου γάλακτος.
• Ανάγκη των τυροκομείων να εξασφαλίσουν πρώτη ύλη.
• Ισχυρή ζήτηση για φέτα και άλλα αιγοπρόβεια τυριά.
• Ανταγωνισμός μεταξύ επιχειρήσεων για τους διαθέσιμους παραγωγούς.

Το 2026 είχε ήδη εκτιμηθεί ότι οι συνέπειες των ζωονόσων θα μπορούσαν να προκαλέσουν σημαντική μείωση της παραγωγής φέτας. Όσο λιγότερο διαθέσιμο είναι το κατάλληλο ελληνικό αιγοπρόβειο γάλα, τόσο εντονότερος γίνεται ο ανταγωνισμός για την πρώτη ύλη.

Υψηλή τιμή δεν σημαίνει απαραίτητα υψηλό κέρδος

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά της εικόνας. Ο κτηνοτρόφος δεν πρέπει να κοιτά μόνο την τιμή πώλησης του γάλακτος.

Το πραγματικό αποτέλεσμα της εκτροφής εξαρτάται από το κόστος ζωοτροφών, την παραγωγή γάλακτος ανά προβατίνα, την αναπαραγωγή, τις απώλειες ζώων, την εργασία, την ενέργεια και το κόστος υγειονομικής προστασίας.

Έτσι, μία άνοδος από τα 1,50 στα 1,70 €/κιλό είναι σημαντική, αλλά το πραγματικό οικονομικό όφελος μπορεί να είναι πολύ μικρότερο εάν ταυτόχρονα έχει μειωθεί η παραγωγή ή έχουν αυξηθεί οι δαπάνες της μονάδας.

Τι πρέπει να παρακολουθήσουμε από εδώ και πέρα

Οι επόμενοι μήνες θα δείξουν αν η τιμή των 1,70 ευρώ αποτελεί ένα μεμονωμένο υψηλό σημείο ή την αρχή μιας νέας πραγματικότητας για την ελληνική αγορά.

Ιδιαίτερη σημασία θα έχουν:

• οι πρώτες συμφωνίες τυροκομείων με παραγωγούς στη Θεσσαλία και τη Μακεδονία,
• οι τιμές στη Λέσβο μετά τον Οκτώβριο,
• οι πραγματικές ποσότητες γάλακτος που θα παραχθούν,
• η εξέλιξη των ζωονόσων,
• οι τιμές ζωοτροφών,
• και η πορεία των πωλήσεων και των εξαγωγών φέτας.

Συμπέρασμα:

Με τα σημερινά δεδομένα, η ελληνική αγορά πρόβειου γάλακτος εμφανίζεται ιδιαίτερα ισχυρή. Η τιμή των 1,70 €/κιλό που ανακοινώθηκε στη Λέσβο βρίσκεται πάνω από αρκετά διεθνή σημεία αναφοράς. Τα 2 €/κιλό είναι προς το παρόν περισσότερο σενάριο παρά καθιερωμένη τιμή. Αν όμως η έλλειψη γάλακτος συνεχιστεί, η νέα περίοδος μπορεί να αποδειχθεί μία από τις ακριβότερες των τελευταίων ετών.

Πηγές

ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ – στοιχεία παραδόσεων και μέσων τιμών πρόβειου και γίδινου γάλακτος 2026.
ISMEA Mercati – τιμές πρόβειου γάλακτος Ιταλίας.
Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación Ισπανίας – στοιχεία αγοράς πρόβειου και γίδινου γάλακτος.
FranceAgriMer – οικονομικά στοιχεία γαλλικού κλάδου πρόβειου γάλακτος.
FAO – στοιχεία για την παγκόσμια παραγωγή γάλακτος μικρών μηρυκαστικών.
Ρεπορτάζ ελληνικού αγροτικού Τύπου για τις συμφωνίες της νέας περιόδου.

Τελευταία ενημέρωση: 9 Σεπτεμβρίου 2026. Οι τιμές παραγωγού μπορούν να διαφέρουν σημαντικά ανά περιοχή, ποιότητα γάλακτος, ποσότητα, περίοδο και εμπορική συμφωνία.

```

Read more »

Ανασύσταση κοπαδιών μετά την ευλογιά

Η συνεχιζόμενη παρουσία της ευλογιάς των αιγοπροβάτων εξακολουθεί να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στις ελληνικές εκτροφές, όμως το τελευταίο διάστημα ανοίγει πλέον πιο έντονα η συζήτηση για την ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου των κτηνοτρόφων που έχασαν τα κοπάδια τους.

Το θέμα είναι ιδιαίτερα κρίσιμο, καθώς για πολλές εκμεταλλεύσεις η θανάτωση των ζώων δεν σημαίνει μόνο την απώλεια του κοπαδιού, αλλά και μακροχρόνια απώλεια παραγωγής και εισοδήματος. Παράλληλα, όσο εξακολουθούν να εμφανίζονται νέες εστίες, η επιστροφή των εκτροφών στην κανονικότητα παραμένει δύσκολη.

Η ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου επιστρέφει στο προσκήνιο

Σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων εξετάζει εκ νέου τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να προχωρήσει η ανασύσταση των κοπαδιών που θανατώθηκαν λόγω ζωονόσων.

Η ανασύσταση, ωστόσο, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μία απλή αγορά νέων ζώων. Απαιτεί να υπάρχουν οι απαραίτητες υγειονομικές προϋποθέσεις και να επιτρέπεται η επανεισαγωγή ζώων στις πληγείσες εκμεταλλεύσεις χωρίς να δημιουργείται νέος κίνδυνος διασποράς της νόσου.

Για τον λόγο αυτό, το πότε και με ποιον τρόπο θα μπορέσει κάθε εκτροφή να αποκτήσει ξανά ζωικό κεφάλαιο θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό από την επιδημιολογική κατάσταση και τα μέτρα που θα ισχύουν στην αντίστοιχη περιοχή.

Νέα κρούσματα δείχνουν ότι η ευλογιά δεν έχει τελειώσει

Παρά τη συζήτηση για την επόμενη ημέρα, η ευλογιά εξακολουθεί να αποτελεί ενεργό πρόβλημα. Στις αρχές Σεπτεμβρίου επιβεβαιώθηκε νέο κρούσμα σε κτηνοτροφική μονάδα στα Κρανίδια Κοζάνης, με περίπου 100 αιγοπρόβατα να οδηγούνται σε θανάτωση σύμφωνα με τα προβλεπόμενα μέτρα.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει γιατί η ανασύσταση δεν μπορεί να προχωρήσει ταυτόχρονα και με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις περιοχές της χώρας.

Τι ισχύει με τις αποζημιώσεις για απώλεια εισοδήματος

Παράλληλα με τις αποζημιώσεις για τα ζώα που θανατώθηκαν, έχει θεσπιστεί και αποζημίωση για απώλεια εισοδήματος, λόγω της αδυναμίας άμεσης ανασύστασης του ζωικού κεφαλαίου.

Με την ΚΥΑ 206042/05.08.2026 προβλέπεται για το 2026 αποζημίωση:

• 70 ευρώ ανά θανατωθέν πρόβατο ή αίγα ηλικίας άνω των 6 μηνών.
• 35 ευρώ ανά θανατωθέντα αμνό ή ερίφιο ηλικίας έως 6 μηνών.
• 35 ευρώ για κριούς ή τράγους αναπαραγωγής ηλικίας άνω των 6 μηνών.

Στα τέλη Αυγούστου ανακοινώθηκε επιπλέον έγκριση αποζημιώσεων 16,8 εκατ. ευρώ για απώλεια εισοδήματος σε 2.806 εκμεταλλεύσεις που επλήγησαν από ζωονόσους.

Τι γίνεται με τις αποθηκευμένες ζωοτροφές

Ένα ακόμη σοβαρό πρόβλημα αφορά τις ζωοτροφές που είχαν ήδη αγοραστεί και αποθηκευτεί σε μονάδες όπου στη συνέχεια θανατώθηκε το ζωικό κεφάλαιο.

Το ζήτημα έχει τεθεί στο ΥΠΑΑΤ και εξετάζεται η δυνατότητα οικονομικής ενίσχυσης για αυτές τις ποσότητες. Μέχρι να υπάρξει οριστική απόφαση και να καθοριστούν οι δικαιούχοι, τα ποσά και οι προϋποθέσεις, οι κτηνοτρόφοι θα πρέπει να αντιμετωπίζουν την συγκεκριμένη ενίσχυση ως υπό σχεδιασμό και όχι ως ήδη κατοχυρωμένη πληρωμή.

Τι πρέπει να γνωρίζει σήμερα ο κτηνοτρόφος

Η σημαντικότερη εξέλιξη είναι ότι η συζήτηση έχει αρχίσει να μετακινείται από την αποκλειστική διαχείριση της κρίσης προς την επόμενη ημέρα των πληγέντων εκτροφών. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η υγειονομική κρίση έχει τελειώσει.

Η ανασύσταση του κοπαδιού θα πρέπει να γίνει μόνο όταν το επιτρέπουν οι κτηνιατρικές αρχές και σύμφωνα με τους περιορισμούς που ισχύουν στην κάθε περιοχή. Μέχρι τότε, ιδιαίτερη σημασία έχουν η σωστή καταγραφή των ζημιών, η παρακολούθηση των διαδικασιών αποζημίωσης και η διατήρηση όλων των απαραίτητων παραστατικών που σχετίζονται με την εκτροφή και τις ζωοτροφές.

Σημαντικό: Η ανασύσταση ζωικού κεφαλαίου και η ενδεχόμενη πρόσθετη ενίσχυση για αποθηκευμένες ζωοτροφές βρίσκονται σε διαδικασία διαμόρφωσης. Οι κτηνοτρόφοι θα πρέπει να βασίζονται στις επίσημες αποφάσεις του ΥΠΑΑΤ και των αρμόδιων κτηνιατρικών υπηρεσιών πριν προχωρήσουν σε οποιαδήποτε ενέργεια.

Πηγές

Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων – ΚΥΑ 206042/05.08.2026 και οδηγίες για τις αποζημιώσεις απώλειας εισοδήματος.

Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων – Ανακοινώσεις για τις καταβολές αποζημιώσεων προς πληγέντες κτηνοτρόφους.

Περιφερειακές κτηνιατρικές υπηρεσίες και πρόσφατη ενημέρωση για την εξέλιξη των κρουσμάτων ευλογιάς των αιγοπροβάτων.

Read more »

Εξωπαράσιτα στα πρόβατα: ψείρες, ψώρα, κρότωνες και σωστή αντιμετώπιση

Τα εξωπαράσιτα των προβάτων ζουν πάνω στο δέρμα, μέσα ή ανάμεσα στο μαλλί ή προσβάλλουν προσωρινά το ζώο για να τραφούν. Ψείρες, ακάρεα που προκαλούν ψώρα, κρότωνες και ορισμένες μύγες μπορούν να προκαλέσουν έντονο κνησμό, αλλοιώσεις του δέρματος, απώλεια μαλλιού, ανησυχία και μείωση της παραγωγικότητας.

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν αντιμετωπίζονται όλα τα εξωπαράσιτα με τον ίδιο τρόπο. Η σωστή στρατηγική εξαρτάται από το παράσιτο, τον κύκλο ζωής του, το αν παραμένει πάνω στο ζώο ή περνά μέρος της ζωής του στο περιβάλλον και από τα εγκεκριμένα κτηνιατρικά φάρμακα που είναι διαθέσιμα.

Με λίγα λόγια
Αν τα πρόβατα ξύνονται, τρίβονται στις εγκαταστάσεις, χάνουν μαλλί ή εμφανίζουν δερματικές αλλοιώσεις, δεν αρκεί να χρησιμοποιήσουμε «κάτι για τα παράσιτα». Πρώτα πρέπει να αναγνωριστεί η αιτία. Άλλη αντιμετώπιση μπορεί να χρειάζονται οι ψείρες, άλλη η ψώρα, άλλη οι κρότωνες και άλλη μια μυίαση.

Ποια είναι τα σημαντικότερα εξωπαράσιτα των προβάτων;

Τα εξωπαράσιτα δεν αποτελούν μία ενιαία ομάδα ως προς τη συμπεριφορά και την αντιμετώπισή τους. Στα πρόβατα ιδιαίτερη σημασία έχουν:

• οι ψείρες,
• τα ακάρεα που προκαλούν διάφορες μορφές ψώρας,
• οι κρότωνες (τσιμπούρια),
• οι μύγες και οι προνύμφες τους που προκαλούν μυιάσεις.

Υπάρχουν επίσης άλλα αρθρόποδα που μπορεί να προσβάλλουν τα πρόβατα ανάλογα με την περιοχή και τις συνθήκες της εκτροφής.

Για τη συνολική εικόνα των παρασιτώσεων μπορείτε να δείτε και τον κεντρικό οδηγό για τα παράσιτα των προβάτων.

Ψείρες στα πρόβατα

Οι ψείρες είναι μικρά έντομα που ζουν πάνω στο ζώο. Στα πρόβατα υπάρχουν είδη που τρέφονται από επιφανειακά υπολείμματα του δέρματος και άλλα που απομυζούν αίμα.

Η προσβολή μπορεί να προκαλέσει:

• έντονο κνησμό,
• συχνό ξύσιμο και τρίψιμο σε φράχτες, τοίχους ή άλλα αντικείμενα,
• φθορά ή απώλεια μαλλιού,
• ερεθισμό και εκδορές του δέρματος,
• ανησυχία,
• και σε σοβαρές προσβολές επιβάρυνση της σωματικής κατάστασης και της παραγωγικότητας.

Οι ψείρες μπορεί να είναι δύσκολο να εντοπιστούν με μια γρήγορη ματιά. Χρειάζεται να ανοίξει προσεκτικά το μαλλί και να εξεταστεί το δέρμα σε περισσότερα σημεία του σώματος.

Πώς μεταδίδονται οι ψείρες;

Η μετάδοση γίνεται κυρίως με στενή επαφή μεταξύ των ζώων. Γι' αυτό ένα προσβεβλημένο ζώο που εισέρχεται σε καθαρό κοπάδι μπορεί να αποτελέσει πηγή νέας προσβολής.

Εξοπλισμός που έρχεται σε επαφή με τα ζώα μπορεί επίσης να συμβάλει στη μεταφορά. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στον εξοπλισμό κουράς, ο οποίος πρέπει να καθαρίζεται και να διαχειρίζεται σωστά μεταξύ ζώων και κοπαδιών.

Ψώρα στα πρόβατα

Η ψώρα προκαλείται από ακάρεα. Δεν υπάρχει μόνο ένα είδος ψώρας και διαφορετικά ακάρεα μπορεί να εντοπίζονται σε διαφορετικά σημεία του σώματος και να προκαλούν διαφορετική κλινική εικόνα.

Ανάλογα με το είδος και τη σοβαρότητα της προσβολής μπορεί να παρατηρηθούν:

• έντονος κνησμός,
• τρίψιμο και δάγκωμα του μαλλιού,
• απώλεια μαλλιού,
• ερυθρότητα και ερεθισμός του δέρματος,
• κρούστες ή άλλες δερματικές αλλοιώσεις,
• ανησυχία και μειωμένη πρόσληψη τροφής,
• πτώση της σωματικής κατάστασης σε σοβαρές περιπτώσεις.

Η εικόνα μπορεί να μοιάζει με άλλες δερματοπάθειες. Για τον λόγο αυτό το «ξύνεται το πρόβατο» δεν αποτελεί από μόνο του διάγνωση ψώρας.

Κρότωνες – τσιμπούρια

Οι κρότωνες προσκολλώνται στο δέρμα και τρέφονται με αίμα. Εκτός από τον τοπικό ερεθισμό και τις δερματικές βλάβες που μπορούν να προκαλέσουν, έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή ορισμένα είδη μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς παθογόνων μικροοργανισμών.

Σε έντονη προσβολή μπορεί να παρατηρηθούν:

• πολλοί προσκολλημένοι κρότωνες στο σώμα,
• ερεθισμός και τραυματισμός του δέρματος,
• ανησυχία,
• επιβάρυνση της σωματικής κατάστασης,
• και προβλήματα που σχετίζονται με νοσήματα τα οποία μεταδίδονται μέσω κροτώνων.

Σε αντίθεση με τις ψείρες, σημαντικά στάδια του κύκλου ζωής πολλών κροτώνων βρίσκονται εκτός του ζώου. Αυτό επηρεάζει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται ο έλεγχός τους.

Μύγες και μυιάσεις

Οι μύγες δεν προκαλούν όλες το ίδιο πρόβλημα. Ορισμένα είδη ενοχλούν τα ζώα ή τρέφονται από εκκρίσεις, ενώ σε άλλες περιπτώσεις οι προνύμφες μπορούν να αναπτυχθούν πάνω ή μέσα στους ιστούς του ζώου προκαλώντας μυίαση.

Τραύματα, υγρό ή λερωμένο μαλλί και άλλες δερματικές αλλοιώσεις μπορούν, ανάλογα με το είδος της μύγας και τις περιβαλλοντικές συνθήκες, να αυξήσουν τον κίνδυνο.

Ξεχωριστή περίπτωση είναι ο Oestrus ovis, η γνωστή ρινική μυίαση των προβάτων. Οι προνύμφες αναπτύσσονται στις ρινικές κοιλότητες και στους παραρρίνιους κόλπους και μπορούν να προκαλέσουν ρινικό έκκριμα, φτέρνισμα, τίναγμα του κεφαλιού και έντονη ενόχληση.

Ποια σημάδια πρέπει να προσέξει ο κτηνοτρόφος;

Υποψία για εξωπαράσιτα μπορεί να δημιουργηθεί όταν παρατηρούνται:

• επίμονο ξύσιμο,
• τρίψιμο σε τοίχους, ταΐστρες ή φράχτες,
• δάγκωμα του μαλλιού ή του δέρματος,
• τοπική ή εκτεταμένη απώλεια μαλλιού,
• κρούστες, πληγές ή ερεθισμένο δέρμα,
• ορατές ψείρες ή κρότωνες,
• ανησυχία των ζώων,
• πτώση σωματικής κατάστασης,
• και σε ορισμένες περιπτώσεις μειωμένη παραγωγικότητα.

Προσοχή: Κνησμός, απώλεια μαλλιού και δερματικές αλλοιώσεις δεν σημαίνουν υποχρεωτικά εξωπαράσιτα. Μπορεί να υπάρχουν άλλες δερματικές ή λοιμώδεις παθήσεις. Η σωστή διάγνωση προηγείται της θεραπείας.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η εξέταση ξεκινά από το ίδιο το ζώο και το ιστορικό της εκτροφής. Χρειάζεται να αξιολογηθούν:

• ποια ζώα εμφανίζουν πρόβλημα,
• σε ποια σημεία του σώματος υπάρχουν αλλοιώσεις,
• αν υπάρχει έντονος κνησμός,
• αν το πρόβλημα εξαπλώνεται στο κοπάδι,
• αν εισήχθησαν πρόσφατα νέα ζώα,
• πότε και με τι έγινε προηγούμενη θεραπεία.

Ανάλογα με την περίπτωση, ο κτηνίατρος μπορεί να εξετάσει το μαλλί και το δέρμα, να αναζητήσει ορατά παράσιτα ή αυγά και να χρησιμοποιήσει ξέσματα δέρματος ή άλλες εξετάσεις για την ταυτοποίηση του προβλήματος.

Γιατί δεν χρησιμοποιούμε απλώς ένα αντιπαρασιτικό;

Επειδή διαφορετικά προϊόντα, δραστικές ουσίες και τρόποι χορήγησης δεν έχουν την ίδια αποτελεσματικότητα απέναντι σε όλα τα εξωπαράσιτα.

Ένα προϊόν μπορεί να έχει έγκριση για ψείρες αλλά όχι για συγκεκριμένο άκαρι ή κρότωνα. Ακόμη και η μορφή χορήγησης μπορεί να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα.

Γι' αυτό η επιλογή πρέπει να γίνεται με βάση:

• το παράσιτο που θέλουμε να αντιμετωπίσουμε,
• το συγκεκριμένο εγκεκριμένο κτηνιατρικό προϊόν,
• το είδος και την παραγωγική κατάσταση των ζώων,
• τον σωστό τρόπο εφαρμογής,
• και τους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας.

Δεν μεταφέρουμε δοσολογίες από άλλο προϊόν και δεν θεωρούμε ότι δύο προϊόντα με παρόμοια χρήση εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο.

Χρειάζεται να επαναληφθεί η θεραπεία;

Μερικές φορές ναι, αλλά όχι ως γενικός κανόνας για κάθε εξωπαράσιτο και κάθε προϊόν.

Στις ψείρες, για παράδειγμα, ορισμένες θεραπείες δεν εξοντώνουν αποτελεσματικά όλα τα αυγά. Έτσι μπορεί να χρειάζεται επανάληψη μετά την εκκόλαψή τους. Η ακριβής ανάγκη και ο χρόνος επανάληψης εξαρτώνται από το παράσιτο και από το εγκεκριμένο προϊόν.

Στην ψώρα επίσης μπορεί να απαιτείται συγκεκριμένο θεραπευτικό σχήμα ώστε να καλυφθεί ο κύκλος ζωής του ακάρεος.

Κανόνας: Δεν επαναλαμβάνουμε αυθαίρετα μια θεραπεία επειδή «έτσι γίνεται συνήθως». Ακολουθούμε το φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου εγκεκριμένου προϊόντος και τις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Πρέπει να γίνει θεραπεία και στον στάβλο;

Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες πρακτικές ερωτήσεις και η απάντηση είναι: εξαρτάται από το παράσιτο.

Στις ψείρες και σε αρκετά ακάρεα, το μεγαλύτερο μέρος ή ολόκληρος ο κύκλος ζωής πραγματοποιείται πάνω στο ζώο. Εκεί το βασικό πρόβλημα είναι τα προσβεβλημένα ζώα και η μετάδοση με στενή επαφή.

Σε άλλα εξωπαράσιτα, όπως πολλοί κρότωνες και μύγες, σημαντικό μέρος του κύκλου ζωής πραγματοποιείται στο περιβάλλον. Τότε η διαχείριση των εγκαταστάσεων ή του περιβάλλοντος μπορεί να αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία.

Ανεξάρτητα από το παράσιτο, είναι χρήσιμα:

• ο καθαρισμός των χώρων,
• η σωστή διαχείριση στρωμνής και οργανικού υλικού,
• ο καθαρισμός εξοπλισμού που έρχεται σε επαφή με τα ζώα,
• η αποφυγή υπερβολικού συνωστισμού,
• και η εξέταση νέων ζώων πριν ενσωματωθούν στο κοπάδι.

Η χρήση εντομοκτόνων ή ακαρεοκτόνων στις εγκαταστάσεις δεν πρέπει να γίνεται στα τυφλά. Πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένη ανάγκη και προϊόν εγκεκριμένο για τη συγκεκριμένη χρήση.

Γιατί μπορεί να αποτύχει μια θεραπεία;

Το γεγονός ότι εξακολουθούν να εμφανίζονται παράσιτα μετά από μια θεραπεία δεν σημαίνει αυτομάτως ότι «το φάρμακο δεν κάνει».

Πιθανές αιτίες είναι:

• λανθασμένη αρχική διάγνωση,
• επιλογή προϊόντος που δεν καλύπτει το συγκεκριμένο παράσιτο,
• λανθασμένη εφαρμογή ή δοσολογία,
• μη θεραπεία άλλων προσβεβλημένων ζώων όταν αυτό απαιτείται,
• μη κάλυψη σταδίων του κύκλου ζωής του παρασίτου,
• επαναμόλυνση από άλλα ζώα,
• επαναμόλυνση από το περιβάλλον σε παράσιτα με εξωγενή στάδια,
• και πιθανή ανάπτυξη ανθεκτικότητας.

Αν μια θεραπεία αποτυγχάνει επανειλημμένα, χρειάζεται επανεκτίμηση της διάγνωσης και της συνολικής στρατηγικής αντί για διαδοχικές αυθαίρετες αλλαγές προϊόντων.

Τι γίνεται με την ανθεκτικότητα;

Η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο τα ενδοπαράσιτα. Έχει καταγραφεί και σε εξωπαράσιτα απέναντι σε διάφορες κατηγορίες παρασιτοκτόνων.

Η επαναλαμβανόμενη χρήση της ίδιας στρατηγικής χωρίς έλεγχο αποτελεσματικότητας μπορεί να ευνοήσει την επιλογή ανθεκτικών πληθυσμών.

Γι' αυτό ο σύγχρονος έλεγχος βασίζεται σε ολοκληρωμένη διαχείριση: σωστή διάγνωση, κατάλληλο εγκεκριμένο προϊόν όταν χρειάζεται, υγιεινή, διαχείριση του περιβάλλοντος όπου είναι απαραίτητη και παρακολούθηση του αποτελέσματος.

Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος;

1. Εξετάστε τα ζώα. Αναζητήστε κνησμό, τρίψιμο, απώλεια μαλλιού, κρούστες, πληγές και ορατά παράσιτα.
2. Ελέγξτε περισσότερα από ένα ζώα. Ένα πρόβλημα που φαίνεται μεμονωμένο μπορεί να υπάρχει ήδη και σε άλλα ζώα.
3. Μην ξεκινάτε θεραπεία μόνο από το σύμπτωμα. Προσπαθήστε να προσδιοριστεί ποιο παράσιτο υπάρχει.
4. Ελέγξτε το ιστορικό. Πότε έγινε προηγούμενη θεραπεία, με ποιο προϊόν και με ποιο αποτέλεσμα;
5. Εξετάστε το περιβάλλον. Ανάλογα με το παράσιτο μπορεί να χρειάζεται παρέμβαση και στις εγκαταστάσεις ή στη διαχείριση.
6. Χρησιμοποιείτε μόνο κατάλληλα εγκεκριμένα κτηνιατρικά προϊόντα.
7. Τηρείτε τους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας.
8. Ελέγξτε αν η αντιμετώπιση πέτυχε. Αν το πρόβλημα επιμένει, αναζητήστε την αιτία αντί να επαναλαμβάνετε αυθαίρετα την ίδια θεραπεία.

Πρόληψη

Η πρόληψη είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή ένα νέο προσβεβλημένο ζώο μπορεί να εισαγάγει εξωπαράσιτα σε ένα κοπάδι που δεν είχε πρόβλημα.

• Ελέγχετε τα νέα ζώα πριν από την ένταξή τους στο κοπάδι.
• Παρακολουθείτε συστηματικά το δέρμα και το μαλλί.
• Διατηρείτε τις εγκαταστάσεις καθαρές και περιορίζετε τον υπερβολικό συνωστισμό.
• Καθαρίζετε κατάλληλα τον κοινόχρηστο εξοπλισμό.
• Δώστε ιδιαίτερη προσοχή στον εξοπλισμό κουράς.
• Αντιμετωπίζετε έγκαιρα τραύματα και δερματικές αλλοιώσεις που μπορούν να προσελκύσουν μύγες.
• Καταγράφετε τις θεραπείες και αξιολογείτε την αποτελεσματικότητά τους.

Συχνές ερωτήσεις

Τα πρόβατα ξύνονται. Σημαίνει ότι έχουν ψείρες;

Όχι απαραίτητα. Οι ψείρες είναι μία πιθανή αιτία, αλλά κνησμό μπορούν να προκαλέσουν ακάρεα, άλλες δερματικές παθήσεις και διαφορετικοί ερεθιστικοί παράγοντες. Χρειάζεται εξέταση του δέρματος και του μαλλιού.

Αν ένα πρόβατο έχει ψείρες, πρέπει να ελέγξω όλο το κοπάδι;

Ναι. Επειδή οι ψείρες μεταδίδονται κυρίως με επαφή μεταξύ των ζώων, η εξέταση μόνο του ζώου στο οποίο εντοπίστηκε το πρόβλημα μπορεί να μην αποκαλύψει την πραγματική έκταση της προσβολής.

Πρέπει να ψεκάσω και τον στάβλο για τις ψείρες;

Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλα τα εξωπαράσιτα. Οι ψείρες είναι κυρίως παράσιτα του ζώου και ο κύκλος ζωής τους πραγματοποιείται πάνω στον ξενιστή. Η υγιεινή του χώρου και του εξοπλισμού παραμένει σημαντική, αλλά η αυθαίρετη χρήση εντομοκτόνου στον στάβλο δεν υποκαθιστά τη σωστή αντιμετώπιση των προσβεβλημένων ζώων.

Χρειάζεται δεύτερη θεραπεία για τις ψείρες;

Μπορεί να χρειάζεται, επειδή ορισμένες θεραπείες δεν εξοντώνουν όλα τα αυγά. Δεν υπάρχει όμως ένα σταθερό χρονικό διάστημα που να εφαρμόζεται σε όλα τα προϊόντα. Ακολουθείται το εγκεκριμένο φύλλο οδηγιών και η κτηνιατρική καθοδήγηση.

Μπορώ να χρησιμοποιήσω το ίδιο φάρμακο για ψείρες, ψώρα και τσιμπούρια;

Όχι ως γενικό κανόνα. Η αποτελεσματικότητα και η εγκεκριμένη ένδειξη εξαρτώνται από τη δραστική ουσία, τη μορφή του προϊόντος, το παράσιτο και τον τρόπο εφαρμογής.

Γιατί ξαναεμφανίστηκαν τα παράσιτα μετά τη θεραπεία;

Μπορεί να υπήρξε επαναμόλυνση, ανεπαρκής κάλυψη του κύκλου ζωής, λανθασμένη εφαρμογή, λάθος διάγνωση ή μειωμένη αποτελεσματικότητα του προϊόντος. Σε επαναλαμβανόμενο πρόβλημα χρειάζεται διερεύνηση και όχι απλώς επανάληψη της ίδιας αγωγής.

Συμπέρασμα

Η σωστή αντιμετώπιση των εξωπαρασίτων ξεκινά από μία απλή αρχή: πρώτα αναγνωρίζουμε το πρόβλημα και μετά επιλέγουμε την αντιμετώπιση.

Οι ψείρες, η ψώρα, οι κρότωνες και οι μυιάσεις έχουν διαφορετικό κύκλο ζωής και διαφορετικές απαιτήσεις ελέγχου. Η αποτελεσματική στρατηγική συνδυάζει διάγνωση, σωστή χρήση εγκεκριμένων κτηνιατρικών προϊόντων, διαχείριση των ζώων και —όπου πραγματικά χρειάζεται— παρέμβαση στο περιβάλλον.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες και δεν αντικαθιστά την κτηνιατρική διάγνωση. Η επιλογή κτηνιατρικού φαρμάκου, η δοσολογία, ο τρόπος εφαρμογής, η ανάγκη επανάληψης της θεραπείας και οι χρόνοι αναμονής για γάλα και κρέας πρέπει να βασίζονται στο συγκεκριμένο εγκεκριμένο προϊόν και στις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• MSD Veterinary Manual – Lice in Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Mange in Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Ectoparasiticides Used in Large Animals.
• MSD Veterinary Manual – Tick Control.
• MSD Veterinary Manual – Sheep Nasal Bot Myiasis.
• Union Product Database – Veterinary medicines authorised in the European Union.

Read more »

Haemonchus contortus στα πρόβατα: αναιμία, συμπτώματα, διάγνωση και αντιμετώπιση

Ο Haemonchus contortus είναι ένα από τα σημαντικότερα γαστρεντερικά παράσιτα των προβάτων. Εγκαθίσταται στο ήνυστρο, δηλαδή στο τελευταίο διαμέρισμα του στομάχου, και τρέφεται με αίμα. Σε έντονη παρασίτωση μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αναιμία, αδυναμία, απώλεια σωματικής κατάστασης, υπογνάθιο οίδημα και ακόμη και θάνατο.

Με λίγα λόγια
Ο Haemonchus contortus είναι αιματοφάγο παράσιτο του ήνυστρου. Το χαρακτηριστικότερο πρόβλημα που προκαλεί είναι η αναιμία. Η διάρροια μπορεί να απουσιάζει, γι' αυτό ένα πρόβατο μπορεί να είναι σοβαρά παρασιτισμένο χωρίς να παρουσιάζει το σύμπτωμα που πολλοί κτηνοτρόφοι συνδέουν πρώτα με τα «σκουλήκια».

Τι είναι ο Haemonchus contortus;

Ο Haemonchus contortus είναι νηματώδης σκώληκας του πεπτικού συστήματος των μικρών μηρυκαστικών. Τα ενήλικα παράσιτα βρίσκονται στο ήνυστρο και προσκολλώνται στον βλεννογόνο, από όπου απομυζούν αίμα.

Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που η αιμονίωση μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επικίνδυνη: η βλάβη δεν οφείλεται απλώς στην παρουσία ενός σκώληκα στο πεπτικό σύστημα, αλλά στη συνεχή απώλεια αίματος.

Ο H. contortus ανήκει στην ευρύτερη ομάδα των γαστρεντερικών νηματωδών που προσβάλλουν τα πρόβατα. Για μια συνολική εικόνα μπορείτε να δείτε και τον οδηγό για τα παράσιτα των προβάτων.

Πόσο σημαντικός είναι στην Ελλάδα;

Ο Haemonchus contortus έχει ιδιαίτερη σημασία και στις ελληνικές εκτροφές. Σε πανελλαδική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 και βασίστηκε σε εξέταση ζώων σε σφαγεία, το παράσιτο ανιχνεύθηκε στο 41% των εξετασθέντων προβάτων.

Προσοχή: Το 41% αφορά τα πρόβατα που εξετάστηκαν στη συγκεκριμένη μελέτη. Δεν σημαίνει ότι το 41% όλων των προβάτων ή όλων των ελληνικών κοπαδιών είναι μολυσμένο.

Το εύρημα όμως δείχνει ότι το παράσιτο εξακολουθεί να έχει σημαντική παρουσία στις ελληνικές συνθήκες και ότι ο έλεγχός του δεν πρέπει να βασίζεται μόνο σε εμπειρικούς ή τυφλούς αποπαρασιτισμούς.

Πώς μολύνονται τα πρόβατα;

Ο κύκλος ζωής του παρασίτου περιλαμβάνει τόσο το ζώο όσο και το περιβάλλον. Τα ενήλικα παράσιτα παράγουν αυγά, τα οποία αποβάλλονται με τα κόπρανα. Στο περιβάλλον αναπτύσσονται προνύμφες, οι οποίες μπορούν να φθάσουν στη βλάστηση του βοσκοτόπου και να καταποθούν κατά τη βόσκηση.

Αφού εισέλθουν στο ζώο, οι προνύμφες συνεχίζουν την ανάπτυξή τους μέχρι να εγκατασταθούν στο ήνυστρο ως ενήλικα παράσιτα.

Η ένταση του προβλήματος επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως οι κλιματικές συνθήκες, η εποχή, η υγρασία, η βόσκηση, η πυκνότητα των ζώων και η προηγούμενη διαχείριση των παρασίτων στην εκτροφή.

Ποια είναι τα βασικά συμπτώματα;

Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της αιμονίωσης είναι η αναιμία. Ανάλογα με την ένταση της παρασίτωσης μπορούν να παρατηρηθούν:

• ωχροί βλεννογόνοι, ιδιαίτερα στον επιπεφυκότα των ματιών,
• αδυναμία και μειωμένη ζωτικότητα,
• απώλεια βάρους ή κακή σωματική κατάσταση,
• μειωμένη ανάπτυξη στα νεαρά ζώα,
• μειωμένη παραγωγικότητα,
• υπογνάθιο οίδημα, δηλαδή χαρακτηριστικό «πρήξιμο κάτω από το σαγόνι»,
• και σε βαριές περιπτώσεις κατάρρευση ή θάνατο.

Η διάρροια δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή η απουσία διάρροιας μπορεί να οδηγήσει στην εσφαλμένη εντύπωση ότι το ζώο δεν έχει σοβαρή παρασίτωση.

Γιατί εμφανίζεται αναιμία;

Ο Haemonchus contortus είναι αιματοφάγο παράσιτο. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των παρασίτων στο ήνυστρο, τόσο μπορεί να αυξάνεται και η απώλεια αίματος.

Η αναιμία μπορεί να γίνει εμφανής με την ωχρότητα των βλεννογόνων. Σε σοβαρές περιπτώσεις το ζώο παρουσιάζει αδυναμία, μειωμένη αντοχή και γενικότερη επιδείνωση της κατάστασής του.

Τι είναι το υπογνάθιο οίδημα;

Σε έντονη παρασίτωση μπορεί να εμφανιστεί συσσώρευση υγρού κάτω από την κάτω γνάθο, το χαρακτηριστικό υπογνάθιο οίδημα ή «πρήξιμο κάτω από το σαγόνι».

Το εύρημα αυτό μπορεί να αυξήσει την υποψία για σοβαρή παρασίτωση, αλλά δεν είναι ειδικό μόνο για τον Haemonchus. Μπορεί να παρατηρηθεί και σε άλλες παθολογικές καταστάσεις και επομένως χρειάζεται κτηνιατρική αξιολόγηση.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στην εμφάνιση του ζώου. Ο κτηνίατρος αξιολογεί:

• την κλινική εικόνα,
• το ιστορικό της εκτροφής,
• τη βόσκηση και την εποχή,
• την προηγούμενη χρήση αντιπαρασιτικών,
• την παρουσία αναιμίας,
• την παρασιτολογική εξέταση κοπράνων,
• και όπου χρειάζεται πιο ειδικές εξετάσεις για την ταυτοποίηση των παρασίτων.

Η καταμέτρηση αυγών στα κόπρανα μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για την παρασιτική επιβάρυνση, αλλά τα αυγά πολλών γαστρεντερικών νηματωδών μοιάζουν μεταξύ τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειάζεται περαιτέρω εργαστηριακή διερεύνηση για να εκτιμηθεί ποια είδη συμμετέχουν.

Τι είναι το FAMACHA;

Το σύστημα FAMACHA βασίζεται στην αξιολόγηση του χρώματος του επιπεφυκότα του ματιού ως ένδειξη του βαθμού αναιμίας. Αναπτύχθηκε κυρίως για εκτροφές όπου ο Haemonchus contortus αποτελεί κυρίαρχο πρόβλημα.

Επειδή ο Haemonchus προκαλεί απώλεια αίματος, ένα πολύ ωχρό βλέφαρο μπορεί να συνδέεται με σημαντική αναιμία.

Σημαντικό: Το FAMACHA δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μοναδική μέθοδος διάγνωσης ή ως αυτόματο κριτήριο θεραπείας σε κάθε ελληνική εκτροφή.

Ελληνική μελέτη που αξιολόγησε το σύστημα σε πρόβατα και αίγες έδειξε περιορισμούς στην εφαρμογή του υπό ελληνικές συνθήκες, επειδή στις εκτροφές μπορεί να συνυπάρχουν και άλλα γαστρεντερικά νηματώδη, όπως η Teladorsagia, που δεν προκαλούν την ίδια μορφή αναιμίας.

Άρα το FAMACHA μπορεί να αποτελεί ένα εργαλείο παρακολούθησης όταν χρησιμοποιείται σωστά, αλλά πρέπει να εντάσσεται σε συνολικό πρόγραμμα ελέγχου και όχι να αντικαθιστά την παρασιτολογική και κτηνιατρική αξιολόγηση.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από τη σοβαρότητα της παρασίτωσης, το ιστορικό του κοπαδιού, τα παράσιτα που υπάρχουν και την αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων εγκεκριμένων κτηνιατρικών φαρμάκων.

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο φάρμακο ή ένα σταθερό πρόγραμμα που να είναι σωστό για όλες τις εκτροφές.

Η επιλογή αντιπαρασιτικού πρέπει να βασίζεται:

• στη διάγνωση ή στην τεκμηριωμένη υποψία,
• στο είδος του παρασίτου,
• στην εγκεκριμένη ένδειξη του προϊόντος,
• στο πραγματικό βάρος του ζώου,
• στη σωστή δοσολογία και τρόπο χορήγησης,
• στους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας,
• και στο ιστορικό αποτελεσματικότητας των δραστικών ουσιών στην εκτροφή.

Γιατί η ανθεκτικότητα στα αντιπαρασιτικά είναι τόσο σημαντική;

Ο Haemonchus contortus είναι από τα παράσιτα στα οποία έχει καταγραφεί σημαντική ανάπτυξη ανθεκτικότητας απέναντι σε διάφορες κατηγορίες ανθελμινθικών.

Όταν ένα αντιπαρασιτικό χρησιμοποιείται επανειλημμένα ή λανθασμένα, τα ευαίσθητα παράσιτα εξοντώνονται, ενώ εκείνα που διαθέτουν μεγαλύτερη αντοχή έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν.

Με τον χρόνο αυτό μπορεί να οδηγήσει σε έναν πληθυσμό παρασίτων απέναντι στον οποίο το συγκεκριμένο φάρμακο λειτουργεί όλο και λιγότερο αποτελεσματικά.

Το 2026 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων τόνισε, στο πλαίσιο της επανεξέτασης προϊόντων αλβενδαζόλης για πρόβατα, τη σημασία μέτρων όπως:

• η αποφυγή υποδοσολογίας,
• η τακτική παρασιτολογική παρακολούθηση,
• η στοχευμένη επιλεκτική θεραπεία όπου ενδείκνυται,
• και η διατήρηση κατάλληλου πληθυσμού παρασίτων σε refugia.

Τι σημαίνει refugia;

Refugia είναι το τμήμα του πληθυσμού των παρασίτων που δεν εκτίθεται σε ένα συγκεκριμένο αντιπαρασιτικό κατά τη θεραπεία.

Η παρουσία ευαίσθητων παρασίτων στον συνολικό πληθυσμό μπορεί να επιβραδύνει την επικράτηση ανθεκτικών στελεχών.

Προσοχή: Αυτό δεν σημαίνει ότι αφήνουμε αυθαίρετα άρρωστα ζώα χωρίς θεραπεία. Η στρατηγική πρέπει να σχεδιάζεται με βάση την κατάσταση της συγκεκριμένης εκτροφής και σε συνεργασία με τον κτηνίατρο.

Πρόληψη και σωστή διαχείριση

Η πρόληψη της αιμονίωσης δεν στηρίζεται μόνο στα φάρμακα. Ένα βιώσιμο πρόγραμμα ελέγχου περιλαμβάνει συνδυασμό παρακολούθησης, διαχείρισης και στοχευμένης θεραπείας.

• Τακτικός έλεγχος της σωματικής κατάστασης των ζώων.
• Παρακολούθηση για ωχρότητα και σημεία αναιμίας.
• Παρασιτολογικός έλεγχος όταν απαιτείται.
• Ιδιαίτερη προσοχή σε ευάλωτες ομάδες ζώων.
• Σωστή διαχείριση βοσκοτόπων και πυκνότητας βόσκησης.
• Έλεγχος των νέων ζώων πριν ενταχθούν στο κοπάδι.
• Ακριβής εκτίμηση του βάρους πριν από τη χορήγηση φαρμάκου.
• Τήρηση των εγκεκριμένων οδηγιών του προϊόντος.
• Αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας μετά τη θεραπεία όταν υπάρχει υποψία ανθεκτικότητας.

Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος όταν υποψιάζεται Haemonchus;

1. Ελέγξτε αν υπάρχουν ζώα με έντονη ωχρότητα, αδυναμία ή υπογνάθιο οίδημα.
2. Μην θεωρείτε ότι η απουσία διάρροιας αποκλείει την παρασίτωση.
3. Καταγράψτε ποια ζώα εμφανίζουν πρόβλημα και σε ποια παραγωγική ομάδα ανήκουν.
4. Καταγράψτε πότε έγινε η τελευταία αντιπαρασιτική αγωγή και ποιο προϊόν χρησιμοποιήθηκε.
5. Επικοινωνήστε με τον κτηνίατρο για να εκτιμηθεί αν χρειάζεται εξέταση κοπράνων ή άλλη διερεύνηση.
6. Μην αυξάνετε αυθαίρετα τη δόση επειδή μια προηγούμενη θεραπεία δεν φαίνεται να λειτούργησε.
7. Σε επαναλαμβανόμενες αποτυχίες θεραπείας διερευνήστε την πιθανότητα ανθεκτικότητας.

Συχνές ερωτήσεις

Η αναιμία σημαίνει πάντα Haemonchus;

Όχι. Η αιμονίωση είναι σημαντική αιτία αναιμίας στα πρόβατα, αλλά υπάρχουν και άλλες αιτίες. Η αναιμία είναι εύρημα που απαιτεί διερεύνηση και όχι από μόνη της οριστική διάγνωση.

Ο Haemonchus προκαλεί πάντα διάρροια;

Όχι. Η διάρροια μπορεί να απουσιάζει ακόμη και σε σημαντική παρασίτωση. Η αναιμία, η αδυναμία και η απώλεια σωματικής κατάστασης είναι συχνά πιο χαρακτηριστικά ευρήματα.

Το πρήξιμο κάτω από το σαγόνι σημαίνει Haemonchus;

Μπορεί να παρατηρηθεί σε σοβαρή αιμονίωση, αλλά δεν είναι αποκλειστικό σύμπτωμα του παρασίτου. Χρειάζεται κτηνιατρική αξιολόγηση.

Μπορώ να χρησιμοποιώ το χρώμα των ματιών για να αποφασίζω ποια ζώα θα θεραπεύσω;

Η αξιολόγηση της ωχρότητας μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιείται μόνη της ως αυτόματο κριτήριο θεραπείας. Το FAMACHA έχει συγκεκριμένο τρόπο εφαρμογής και παρουσιάζει περιορισμούς όταν συνυπάρχουν άλλα είδη παρασίτων.

Αν ένα αντιπαρασιτικό δεν λειτουργεί, πρέπει να αλλάξω αμέσως δραστική ουσία;

Όχι χωρίς διερεύνηση. Η φαινομενική αποτυχία μπορεί να οφείλεται σε λανθασμένη διάγνωση, ανεπαρκή δοσολογία, λάθος χορήγηση, επαναμόλυνση ή πραγματική ανθεκτικότητα. Χρειάζεται αξιολόγηση πριν αλλάξει η στρατηγική.

Συμπέρασμα

Ο Haemonchus contortus είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό παράσιτο των προβάτων επειδή προκαλεί απώλεια αίματος και μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή αναιμία χωρίς απαραίτητα να υπάρχει διάρροια.

Η αποτελεσματική αντιμετώπισή του δεν βασίζεται στους επαναλαμβανόμενους «τυφλούς» αποπαρασιτισμούς. Βασίζεται στη σωστή διάγνωση, στην παρακολούθηση του κοπαδιού, στη στοχευμένη χρήση των κατάλληλων εγκεκριμένων φαρμάκων και στον έλεγχο της αποτελεσματικότητάς τους.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες και δεν αντικαθιστά την κτηνιατρική διάγνωση. Η επιλογή αντιπαρασιτικού φαρμάκου, η δοσολογία, ο τρόπος χορήγησης και οι χρόνοι αναμονής πρέπει να βασίζονται στο εγκεκριμένο προϊόν, στο συγκεκριμένο παράσιτο και στις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Arsenopoulos K.V. και συν. – Abattoir Countrywide Survey of Dairy Small Ruminants’ Haemonchosis in Greece and Associated Risk Factors, Animals, 2025.
• European Medicines Agency – Veterinary medicinal products containing albendazole as a single active substance presented as oral suspension in sheep, 2026.
• Papadopoulos E. και συν. – Evaluation of the FAMACHA system for targeted selective anthelmintic treatments for potential use in small ruminants in Greece.
• Haemonchosis: A Challenging Parasitic Infection of Sheep and Goats – Veterinary Sciences.

Read more »

Ασθένειες Προβάτων: Λοιμώδης αγαλαξία (Παρμάρα)

Σύνοψη: Η λοιμώδης αγαλαξία, γνωστή στους κτηνοτρόφους και ως παρμάρα, είναι σοβαρή μεταδοτική νόσος των μικρών μηρυκαστικών που στα πρόβατα συνδέεται κυρίως με το Mycoplasma agalactiae. Μπορεί να προκαλέσει απότομη πτώση ή διακοπή της γαλακτοπαραγωγής, μαστίτιδα, αρθρίτιδα και οφθαλμικές αλλοιώσεις. Ιδιαίτερη δυσκολία αποτελεί το γεγονός ότι ορισμένα μολυσμένα ζώα μπορεί να παραμένουν φορείς χωρίς εμφανή συμπτώματα. Η έγκαιρη κτηνιατρική διάγνωση, η βιοασφάλεια, η σωστή διαχείριση του αρμέγματος και ο έλεγχος των νέων ζώων έχουν καθοριστική σημασία.

Τι είναι η λοιμώδης αγαλαξία ή παρμάρα

Η λοιμώδης αγαλαξία είναι νόσος των προβάτων και των αιγών που αποτελεί σημαντικό πρόβλημα ιδιαίτερα στις χώρες της Μεσογείου. Στην Ελλάδα είναι γνωστή σε πολλούς κτηνοτρόφους με την ονομασία παρμάρα.

Η χαρακτηριστική εικόνα της νόσου περιλαμβάνει κυρίως προβλήματα στον μαστό, στις αρθρώσεις και στα μάτια. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα τα συμπτώματα εμφανίζονται ταυτόχρονα στο ίδιο ζώο. Σε ένα κοπάδι μπορεί να κυριαρχεί η μαστίτιδα και η πτώση του γάλακτος, ενώ σε άλλα περιστατικά μπορεί να είναι περισσότερο εμφανής η χωλότητα ή οι οφθαλμικές αλλοιώσεις.

Η οικονομική σημασία της νόσου είναι μεγάλη, επειδή μπορεί να προκαλέσει απώλεια γάλακτος, υποβάθμιση της παραγωγικότητας, κόστος θεραπευτικής και διαγνωστικής διερεύνησης και ανάγκη απομάκρυνσης ζώων που παραμένουν φορείς.

Τι προκαλεί την παρμάρα στα πρόβατα

Ο σημαντικότερος αιτιολογικός παράγοντας στα πρόβατα είναι το βακτήριο Mycoplasma agalactiae. Τα μυκοπλάσματα είναι πολύ μικροί μικροοργανισμοί που, σε αντίθεση με πολλά άλλα βακτήρια, δεν διαθέτουν κυτταρικό τοίχωμα.

Αυτό έχει πρακτική σημασία και για τη θεραπεία, επειδή αντιμικροβιακά που δρουν αποκλειστικά στο βακτηριακό κυτταρικό τοίχωμα δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά το ίδιο το μυκόπλασμα.

Άλλα είδη μυκοπλασμάτων μπορούν επίσης να συμμετέχουν στο σύνδρομο της λοιμώδους αγαλαξίας, ιδιαίτερα στις αίγες, όμως για τα πρόβατα το M. agalactiae αποτελεί τον βασικό παθογόνο παράγοντα.

Πώς μεταδίδεται η λοιμώδης αγαλαξία

Η μετάδοση μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους. Ιδιαίτερη σημασία έχουν το μολυσμένο γάλα και πρωτόγαλα, η στενή επαφή μεταξύ των ζώων και οι εκκρίσεις μολυσμένων ζώων.

Στις γαλακτοπαραγωγικές εκτροφές πολύ σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει και το άρμεγμα. Τα χέρια, τα θήλαστρα και ο εξοπλισμός μπορούν να συμβάλουν στη μεταφορά του μικροοργανισμού από ένα ζώο σε άλλο όταν δεν εφαρμόζονται σωστά μέτρα υγιεινής.

Τα νεογέννητα μπορούν επίσης να εκτεθούν στο μυκόπλασμα μέσω μολυσμένου γάλακτος ή πρωτογάλακτος.

Πώς μπορεί να μπει η παρμάρα σε ένα καθαρό κοπάδι

Ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους είναι η εισαγωγή μολυσμένου ζώου που δεν εμφανίζει εμφανή συμπτώματα.

Ένα πρόβατο μπορεί εξωτερικά να φαίνεται υγιές αλλά να αποβάλλει το μυκόπλασμα και να αποτελέσει πηγή μόλυνσης για το υπόλοιπο κοπάδι. Για τον λόγο αυτό, η αγορά και η άμεση ένταξη νέων ζώων χωρίς υγειονομικό έλεγχο αυξάνει τον κίνδυνο εισαγωγής της νόσου.

Η απομόνωση των νεοεισερχόμενων ζώων και η συζήτηση με τον κτηνίατρο για τον κατάλληλο εργαστηριακό έλεγχο αποτελούν βασικά μέτρα πρόληψης.

Τα βασικά συμπτώματα της λοιμώδους αγαλαξίας

Η κλασική εικόνα της νόσου αφορά τρία κυρίως συστήματα:

Προσβολή	Τι μπορεί να παρατηρήσει ο κτηνοτρόφος
Μαστός	Μαστίτιδα, απότομη μείωση ή διακοπή της παραγωγής γάλακτος και μεταβολή της σύστασης του γάλακτος.
Αρθρώσεις	Πόνος, διόγκωση αρθρώσεων, δυσκολία στο βάδισμα και χωλότητα.
Μάτια	Επιπεφυκίτιδα ή κερατοεπιπεφυκίτιδα, δακρύρροια, ερεθισμός και πιθανές αλλοιώσεις του κερατοειδούς.

Μπορούν επίσης να εμφανιστούν πυρετός, κατάπτωση, αναπνευστικά προβλήματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αναπαραγωγικές διαταραχές. Οι αποβολές έχουν αναφερθεί, αλλά δεν αποτελούν το χαρακτηριστικότερο σημείο της νόσου.

Πώς επηρεάζεται ο μαστός και το γάλα

Η προσβολή του μαστού είναι μία από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις της λοιμώδους αγαλαξίας.

Μπορεί να εμφανιστεί απότομη πτώση της γαλακτοπαραγωγής. Ο μαστικός αδένας μπορεί αρχικά να γίνει θερμός, διογκωμένος ή επώδυνος, ενώ το γάλα μπορεί να αλλάξει σε χρώμα και σύσταση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις το γάλα γίνεται υδαρές, μπορεί να περιέχει πήγματα ή κοκκώδες υλικό και να διαχωρίζεται σε υδαρή και στερεά φάση.

Καθώς η νόσος εξελίσσεται μπορεί να προκληθεί βλάβη του μαστικού ιστού και ατροφία του προσβεβλημένου τμήματος. Για τον λόγο αυτό δεν είναι σωστό να θεωρούμε δεδομένο ότι κάθε ζώο θα επανέλθει πλήρως στη φυσιολογική παραγωγή κατά την επόμενη γαλακτική περίοδο.

Αρθρίτιδα και χωλότητα

Η προσβολή των αρθρώσεων μπορεί να προκαλέσει έντονο πόνο και δυσκολία στην κίνηση. Το ζώο μπορεί να παρουσιάσει χωλότητα, να αποφεύγει να στηριχθεί σε ένα άκρο ή να δυσκολεύεται να ακολουθήσει το υπόλοιπο κοπάδι.

Σε ορισμένα ζώα παρατηρείται εμφανής διόγκωση μίας ή περισσότερων αρθρώσεων.

Η χωλότητα έχει πολλές διαφορετικές πιθανές αιτίες στα πρόβατα. Επομένως δεν πρέπει να θεωρείται κάθε περίπτωση χωλότητας ως αγαλαξία χωρίς κτηνιατρική διερεύνηση.

Οφθαλμικές αλλοιώσεις

Μπορεί να εμφανιστούν επιπεφυκίτιδα ή κερατοεπιπεφυκίτιδα. Ο κτηνοτρόφος μπορεί να παρατηρήσει δακρύρροια, ερεθισμό, δυσφορία στο φως ή θόλωση του κερατοειδούς.

Και εδώ απαιτείται διαφορική διάγνωση, επειδή οι οφθαλμικές αλλοιώσεις στα πρόβατα μπορούν να προκληθούν από αρκετούς διαφορετικούς παράγοντες.

Οι υποκλινικοί φορείς: το κρυφό πρόβλημα

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της λοιμώδους αγαλαξίας είναι ότι ορισμένα ζώα μπορούν να παραμένουν φορείς του μυκοπλάσματος χωρίς εμφανή κλινικά συμπτώματα.

Αυτό σημαίνει ότι η εξαφάνιση των εμφανών περιστατικών δεν αποτελεί απαραίτητα απόδειξη ότι το μικρόβιο έχει εξαλειφθεί από την εκτροφή.

Ένα ζώο μπορεί να φαίνεται φυσιολογικό και παρ' όλα αυτά να συμβάλλει στη διατήρηση ή στην επανεμφάνιση της λοίμωξης.

Γι' αυτό η λοιμώδης αγαλαξία δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά μόνο με θεραπεία των ζώων που εμφανίζουν συμπτώματα. Χρειάζεται συνολικό σχέδιο ελέγχου σε επίπεδο κοπαδιού.

Πότε πρέπει να υποψιαστεί ο κτηνοτρόφος παρμάρα

Η υποψία πρέπει να αυξάνεται όταν εμφανίζονται ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω:

• απότομη πτώση της γαλακτοπαραγωγής σε πολλά ζώα,
• ασυνήθιστες περιπτώσεις μαστίτιδας,
• ταυτόχρονη εμφάνιση μαστίτιδας και χωλότητας στο κοπάδι,
• αρθρίτιδες χωρίς προφανή άλλη αιτία,
• οφθαλμικές αλλοιώσεις σε περισσότερα ζώα,
• νέα περιστατικά μετά την πρόσφατη εισαγωγή ζώων στην εκτροφή.

Κανένα από αυτά τα σημεία δεν επιβεβαιώνει μόνο του τη λοιμώδη αγαλαξία. Χρειάζεται κτηνιατρική και εργαστηριακή διερεύνηση.

Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος όταν υποψιαστεί αγαλαξία

1. Επικοινωνήστε άμεσα με τον κτηνίατρο.
2. Απομονώστε τα ύποπτα ζώα όσο αυτό είναι πρακτικά δυνατό.
3. Μην αναμειγνύετε γάλα ύποπτων ζώων με το υπόλοιπο γάλα της εκτροφής πριν υπάρξει κτηνιατρική καθοδήγηση.
4. Προσέξτε ιδιαίτερα το άρμεγμα. Τα ύποπτα ή προσβεβλημένα ζώα πρέπει να διαχειρίζονται με τρόπο που να περιορίζεται η μετάδοση μέσω χεριών και εξοπλισμού.
5. Καταγράψτε ποια ζώα παρουσιάζουν συμπτώματα και τι είδους συμπτώματα εμφανίζουν.
6. Μην εφαρμόζετε αυθαίρετα αντιβιοτικά ή εμβόλια. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από τη διάγνωση και την κατάσταση ολόκληρης της εκτροφής.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η κλινική εικόνα μπορεί να δημιουργήσει ισχυρή υποψία, αλλά δεν αρκεί για οριστική διάγνωση.

Η επιβεβαίωση μπορεί να βασιστεί στην καλλιέργεια του μυκοπλάσματος και σε μοριακές τεχνικές όπως η PCR.

Ανάλογα με το περιστατικό μπορούν να εξεταστούν:

• γάλα ή εκκρίσεις από τον μαστό,
• οφθαλμικά επιχρίσματα,
• αρθρικό υγρό,
• άλλα κατάλληλα δείγματα που επιλέγει ο κτηνίατρος.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί και η εξέταση γάλακτος δεξαμενής ως εργαλείο παρακολούθησης σε επίπεδο κοπαδιού.

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει να γίνεται μαζί με το ιστορικό, την κλινική εικόνα και την επιδημιολογική κατάσταση της εκτροφής.

Υπάρχει θεραπεία;

Η θεραπεία της λοιμώδους αγαλαξίας είναι σύνθετη. Η αντιμικροβιακή αγωγή μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μειώσει τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, αλλά η κλινική βελτίωση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το μυκόπλασμα έχει εξαλειφθεί από το ζώο.

Ορισμένα ζώα μπορεί να παραμείνουν φορείς μετά την υποχώρηση των συμπτωμάτων.

Για τον λόγο αυτό η αντιμετώπιση δεν πρέπει να περιορίζεται στην επιλογή ενός αντιβιοτικού. Χρειάζεται σχέδιο σε επίπεδο ολόκληρης της εκτροφής, που μπορεί να περιλαμβάνει εργαστηριακό έλεγχο, απομόνωση, διαχείριση φορέων και μέτρα βιοασφάλειας.

Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αντιβιοτικά χωρίς κτηνιατρική καθοδήγηση. Η επιλογή δραστικής ουσίας, δοσολογίας, διάρκειας θεραπείας και χρόνου αναμονής αποτελεί κτηνιατρική απόφαση και πρέπει να βασίζεται σε εγκεκριμένα κτηνιατρικά φαρμακευτικά προϊόντα.

Εμβολιασμός: τι προσφέρει και τι δεν προσφέρει

Ο εμβολιασμός χρησιμοποιείται ως μέρος της πρόληψης της λοιμώδους αγαλαξίας σε ενδημικές περιοχές, όμως δεν αποτελεί από μόνος του λύση του προβλήματος.

Η αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων εμβολίων μπορεί να διαφέρει. Ο εμβολιασμός μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της κλινικής νόσου, αλλά δεν εγγυάται ότι ένα ζώο δεν θα μολυνθεί ή ότι δεν θα παραμείνει φορέας.

Δεν υπάρχει ένα γενικό πρόγραμμα που να ισχύει για κάθε εμβόλιο και κάθε εκτροφή. Το εμβολιαστικό πρόγραμμα πρέπει να ακολουθεί το εγκεκριμένο φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου προϊόντος και τις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Ιδιαίτερα σε μια ενεργή κλινική έξαρση δεν πρέπει να εφαρμόζεται αυθαίρετα εμβολιασμός ως «θεραπεία» των ήδη προσβεβλημένων ζώων.

Πρόληψη και βιοασφάλεια

Η πρόληψη βασίζεται κυρίως στον περιορισμό της εισαγωγής και της διασποράς του μυκοπλάσματος.

• Αποφεύγετε την ανεξέλεγκτη εισαγωγή ζώων άγνωστης υγειονομικής κατάστασης.
• Κρατήστε τα νέα ζώα σε χωριστό χώρο πριν ενσωματωθούν στο κοπάδι.
• Συζητήστε με τον κτηνίατρο τη δυνατότητα εργαστηριακού ελέγχου των νεοεισερχόμενων ζώων.
• Απομονώστε έγκαιρα ζώα με ύποπτη μαστίτιδα, αρθρίτιδα ή οφθαλμικά προβλήματα.
• Διατηρείτε αυστηρή υγιεινή κατά το άρμεγμα.
• Καθαρίζετε και απολυμαίνετε σωστά τον εξοπλισμό.
• Αποφεύγετε την κοινή χρήση εξοπλισμού μεταξύ διαφορετικών εκτροφών χωρίς καθαρισμό και απολύμανση.
• Τηρείτε αρχείο περιστατικών και εισαγωγών ζώων.

Η υγιεινή του αρμέγματος έχει ιδιαίτερη σημασία

Σε μια γαλακτοπαραγωγική εκτροφή το αρμεκτήριο μπορεί να αποτελέσει σημαντικό σημείο μετάδοσης.

Όταν υπάρχει ύποπτο ή επιβεβαιωμένο περιστατικό, ο κτηνίατρος μπορεί να προτείνει αλλαγή στη σειρά αρμέγματος ώστε τα ύποπτα ή μολυσμένα ζώα να αρμέγονται χωριστά ή τελευταία.

Ο καθαρισμός των χεριών, των θηλάστρων και ολόκληρου του αρμεκτικού εξοπλισμού αποτελεί βασικό στοιχείο της βιοασφάλειας.

Νέα ζώα: μία από τις σημαντικότερες πύλες εισόδου

Η αγορά ενός ζώου που φαίνεται απολύτως υγιές δεν σημαίνει ότι το ζώο δεν μπορεί να είναι φορέας του Mycoplasma agalactiae.

Για αυτό τα νέα ζώα δεν πρέπει να μπαίνουν απευθείας στον κύριο πληθυσμό της εκτροφής χωρίς περίοδο απομόνωσης και υγειονομική αξιολόγηση.

Σε εκτροφές με ιστορικό αγαλαξίας ή σε περιοχές όπου η νόσος αποτελεί σημαντικό πρόβλημα, η πολιτική εισαγωγής ζώων πρέπει να σχεδιάζεται σε συνεργασία με τον κτηνίατρο της εκτροφής.

Checklist για τη λοιμώδη αγαλαξία

• Παρακολουθώ καθημερινά τη γαλακτοπαραγωγή.
• Ελέγχω μαστό και γάλα όταν υπάρχει απότομη πτώση παραγωγής.
• Δεν αγνοώ ανεξήγητες αρθρίτιδες ή οφθαλμικά περιστατικά.
• Απομονώνω έγκαιρα ύποπτα ζώα.
• Εφαρμόζω αυστηρή υγιεινή στο άρμεγμα.
• Δεν εισάγω νέα ζώα απευθείας στο κοπάδι.
• Δεν χρησιμοποιώ αυθαίρετα αντιβιοτικά.
• Δεν θεωρώ ότι ο εμβολιασμός αντικαθιστά τη βιοασφάλεια.
• Ζητώ εργαστηριακή διερεύνηση όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενα περιστατικά.
• Διατηρώ αρχείο ζώων που παρουσίασαν συμπτώματα.

Συχνές ερωτήσεις

Η παρμάρα και η λοιμώδης αγαλαξία είναι το ίδιο;

Ο όρος «παρμάρα» χρησιμοποιείται στην κτηνοτροφική πράξη για τη λοιμώδη αγαλαξία. Η επιστημονική ονομασία της νόσου είναι λοιμώδης αγαλαξία.

Πρέπει να υπάρχουν ταυτόχρονα μαστίτιδα, αρθρίτιδα και προβλήματα στα μάτια;

Όχι. Είναι χαρακτηριστικές εκδηλώσεις του συνδρόμου, αλλά δεν είναι απαραίτητο να εμφανίζονται όλες μαζί στο ίδιο ζώο.

Μπορεί ένα πρόβατο που φαίνεται υγιές να μεταδίδει τη νόσο;

Ναι. Υποκλινικά μολυσμένα ζώα μπορούν να αποτελούν φορείς χωρίς να παρουσιάζουν εμφανή συμπτώματα.

Μπορεί να μεταδοθεί μέσω του αρμεκτικού;

Ναι. Το άρμεγμα και ο μολυσμένος εξοπλισμός μπορούν να συμβάλουν στη μετάδοση μεταξύ ζώων όταν δεν εφαρμόζεται σωστή υγιεινή.

Θεραπεύεται οριστικά με αντιβιοτικά;

Η αντιμικροβιακή αγωγή μπορεί να βελτιώσει την κλινική εικόνα, αλλά δεν εξασφαλίζει ότι το μυκόπλασμα θα εξαλειφθεί πλήρως από το ζώο.

Αρκεί ο εμβολιασμός για να προστατευτεί το κοπάδι;

Όχι. Ο εμβολιασμός μπορεί να αποτελεί μέρος ενός προγράμματος ελέγχου, αλλά πρέπει να συνδυάζεται με βιοασφάλεια, έλεγχο εισαγωγής νέων ζώων, υγιεινή αρμέγματος και κτηνιατρική παρακολούθηση.

Πώς επιβεβαιώνεται η διάγνωση;

Η επιβεβαίωση γίνεται με εργαστηριακές εξετάσεις, όπως PCR ή καλλιέργεια, σε κατάλληλα δείγματα που επιλέγονται από τον κτηνίατρο.

Κινδυνεύει ο άνθρωπος;

Η λοιμώδης αγαλαξία θεωρείται κατά κύριο λόγο νόσος των μικρών μηρυκαστικών και δεν αποτελεί τυπική ζωονόσο. Παρ' όλα αυτά, η κατανάλωση γάλακτος και γαλακτοκομικών προϊόντων πρέπει να ακολουθεί τους γενικούς κανόνες υγιεινής και ασφάλειας τροφίμων.

Συμπέρασμα

Η λοιμώδης αγαλαξία δεν είναι απλώς μια μαστίτιδα που προκαλεί προσωρινή μείωση του γάλακτος. Είναι νόσος που μπορεί να επηρεάσει τον μαστό, τις αρθρώσεις και τα μάτια και, κυρίως, μπορεί να παραμείνει μέσα στην εκτροφή μέσω υποκλινικών φορέων.

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση βασίζεται στην έγκαιρη διάγνωση, στην απομόνωση ύποπτων ζώων, στην αυστηρή υγιεινή του αρμέγματος, στον έλεγχο των νέων ζώων και στη στενή συνεργασία με τον κτηνίατρο.

Ο εμβολιασμός μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο, αλλά δεν υποκαθιστά τη βιοασφάλεια και δεν πρέπει να δημιουργεί την εντύπωση ότι ένα εμβολιασμένο κοπάδι δεν μπορεί να μολυνθεί.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την εργαστηριακή διάγνωση ή την επιλογή θεραπευτικού και εμβολιαστικού πρωτοκόλλου από τον κτηνίατρο της εκτροφής.

Πηγές

• WOAH – Contagious Agalactia
• MSD Veterinary Manual – Contagious Agalactia in Small Ruminants
• Contagious Agalactia: Epidemiology, Diagnosis and Control – επιστημονική ανασκόπηση
• Recent advances in Mycoplasma agalactiae and contagious agalactia – επιστημονική ανασκόπηση

Read more »