Αρνί δεν σηκώνεται μετά τη γέννα: Γιατί συμβαίνει και τι πρέπει να κάνω;

Ερώτηση: Η προβατίνα γέννησε αλλά το αρνί δεν σηκώνεται ή προσπαθεί να σηκωθεί και ξαναπέφτει. Πότε είναι φυσιολογική η αδυναμία μετά τον τοκετό και πότε πρέπει να ανησυχήσω;

Σύντομη απάντηση: Ένα υγιές νεογέννητο αρνί πρέπει σύντομα μετά τη γέννηση να αρχίσει να κινείται, να προσπαθεί να σταθεί και να αναζητά τον μαστό της μητέρας του. Αν παραμένει ξαπλωμένο, δεν μπορεί να στηριχθεί στα πόδια του ή σηκώνεται και αμέσως καταρρέει, χρειάζεται έλεγχο. Συχνές αιτίες είναι η υποθερμία, η έλλειψη ενέργειας και πρωτογάλακτος, η εξάντληση ή υποξία μετά από δύσκολο τοκετό, το πολύ χαμηλό βάρος γέννησης, αλλά υπάρχουν και σοβαρότερες αιτίες όπως τραυματισμοί, συγγενείς ανωμαλίες ή λοιμώξεις.

Το πρώτο που πρέπει να ελέγξουμε: Δεν αρκεί να σηκώσουμε το αρνί στα πόδια του. Πρέπει να βρούμε γιατί δεν μπορεί να σταθεί και ταυτόχρονα να διαπιστώσουμε αν είναι ζεστό, αν έχει αντανακλαστικό θηλασμού και αν έχει πάρει πρωτόγαλα.

Πότε πρέπει να σηκωθεί ένα νεογέννητο αρνί;

Αμέσως μετά τη γέννηση το αρνί μπορεί φυσιολογικά να παραμείνει για λίγο ξαπλωμένο. Σύντομα όμως ένα ζωηρό νεογέννητο αρχίζει να σηκώνει το κεφάλι, να κινεί τα άκρα του και να κάνει επανειλημμένες προσπάθειες να σταθεί.

Οι πρώτες προσπάθειες είναι συχνά αδέξιες. Το αρνί μπορεί να σηκωθεί, να χάσει την ισορροπία του και να πέσει ξανά. Αυτό από μόνο του δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει πρόβλημα.

Ανησυχούμε περισσότερο όταν το αρνί:

• δεν προσπαθεί καθόλου να σηκωθεί,
• δεν μπορεί να κρατήσει το κεφάλι του,
• φαίνεται πολύ αδύναμο ή νωθρό,
• προσπαθεί επανειλημμένα αλλά δεν μπορεί να στηριχθεί,
• δεν αναζητά τη μητέρα και τον μαστό,
• δεν έχει αντανακλαστικό θηλασμού,
• ή η κατάστασή του χειροτερεύει αντί να βελτιώνεται.

Γιατί ένα αρνί δεν σηκώνεται μετά τη γέννα;

1. Υποθερμία – το αρνί έχει κρυώσει

Η υποθερμία είναι μία από τις σημαντικότερες αιτίες αδυναμίας στα νεογέννητα αρνιά.

Το νεογέννητο βγαίνει στον κόσμο βρεγμένο και αρχίζει αμέσως να χάνει θερμότητα. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν επικρατούν χαμηλές θερμοκρασίες, υγρασία ή αέρας, όταν το αρνί είναι μικρόσωμο ή όταν η μητέρα δεν το στεγνώνει γρήγορα.

Καθώς πέφτει η θερμοκρασία του σώματος, το αρνί γίνεται όλο και πιο αδύναμο. Μπορεί αρχικά να στέκεται δύσκολα και στη συνέχεια να μην μπορεί να σηκωθεί καθόλου.

Η αφή δεν αρκεί για ασφαλή εκτίμηση. Σε ένα ύποπτο ή αδύναμο αρνί η θερμοκρασία πρέπει να ελέγχεται με θερμόμετρο.

2. Δεν έχει πάρει αρκετό πρωτόγαλα

Το πρωτόγαλα δεν παρέχει μόνο αντισώματα. Αποτελεί και πολύ σημαντική πηγή ενέργειας για το νεογέννητο.

Το αρνί γεννιέται με περιορισμένα ενεργειακά αποθέματα. Αν δεν αρχίσει να θηλάζει, τα αποθέματα αυτά εξαντλούνται και μπορεί να δημιουργηθεί ένας επικίνδυνος κύκλος:

δεν θηλάζει → χάνει ενέργεια → κρυώνει → εξασθενεί → δεν μπορεί να σηκωθεί → θηλάζει ακόμη λιγότερο

Γι' αυτό ένα αρνί που δεν σηκώνεται πρέπει πάντοτε να ελέγχεται και ως προς το αν έχει πραγματικά πάρει πρωτόγαλα.

3. Δύσκολος ή παρατεταμένος τοκετός

Ένα αρνί που πέρασε δύσκολο τοκετό μπορεί να γεννηθεί εξαντλημένο.

Η δυστοκία μπορεί επίσης να συνδέεται με μειωμένη οξυγόνωση κατά τη διάρκεια της γέννας και με τραυματισμούς. Έτσι μπορεί να έχουμε ένα αρνί που είναι ζωντανό αλλά πολύ πιο αδύναμο από το φυσιολογικό.

Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τι συνέβη κατά τον τοκετό:

• Κράτησε πολλή ώρα;
• Χρειάστηκε έντονη έλξη;
• Ήταν πολύ μεγάλο το αρνί;
• Υπήρξε λανθασμένη προβολή;
• Άργησε να αρχίσει να αναπνέει;

4. Πολύ μικρό ή αδύναμο αρνί

Τα αρνιά χαμηλού βάρους γέννησης έχουν μικρότερα ενεργειακά αποθέματα και μεγαλύτερη δυσκολία στη διατήρηση της θερμοκρασίας τους.

Το πρόβλημα είναι συχνότερο σε πολύδυμες γέννες, όπου ένα από τα αρνιά μπορεί να είναι αισθητά μικρότερο και ασθενέστερο από τα υπόλοιπα.

Αυτά τα αρνιά χρειάζονται στενότερη παρακολούθηση για να βεβαιωθούμε ότι καταφέρνουν να σταθούν και να πάρουν επαρκές πρωτόγαλα.

5. Τραυματισμός κατά τον τοκετό

Μετά από δύσκολη γέννα μπορεί να υπάρχουν τραυματισμοί που δεν είναι αμέσως εμφανείς.

Υποψιαζόμαστε περισσότερο τραυματισμό όταν:

• το αρνί κινεί φυσιολογικά τα περισσότερα άκρα αλλά όχι ένα συγκεκριμένο πόδι,
• ένα άκρο βρίσκεται σε ασυνήθιστη θέση,
• υπάρχει πρήξιμο ή έντονος πόνος,
• το αρνί φωνάζει όταν προσπαθεί να στηριχθεί,
• ή δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει σωστά ένα ή περισσότερα άκρα.

Σε αυτή την περίπτωση δεν προσπαθούμε να το αναγκάσουμε να σταθεί επανειλημμένα. Χρειάζεται κτηνιατρική εξέταση.

6. Πρόβλημα στα άκρα ή συγγενής ανωμαλία

Ορισμένα αρνιά γεννιούνται με παραμορφώσεις ή προβλήματα στα άκρα, στις αρθρώσεις ή στο νευρικό σύστημα που δυσκολεύουν ή εμποδίζουν την όρθια στάση.

Αν το αρνί είναι κατά τα άλλα ζωηρό, έχει διάθεση να θηλάσει αλλά εμφανώς δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει φυσιολογικά τα πόδια του, η πιθανότητα ενός τέτοιου προβλήματος πρέπει να εξεταστεί.

7. Λοίμωξη ή άλλη ασθένεια

Ιδιαίτερα όταν η αδυναμία εμφανίζεται μετά τις πρώτες ώρες ή όταν ένα αρνί που αρχικά ήταν φυσιολογικό σταματά να σηκώνεται, πρέπει να σκεφτούμε και την πιθανότητα ασθένειας.

Σημεία που αυξάνουν την ανησυχία είναι:

• πυρετός ή πολύ χαμηλή θερμοκρασία,
• γρήγορη ή δύσκολη αναπνοή,
• διάρροια,
• πρησμένος ή μολυσμένος ομφαλός,
• πρησμένες αρθρώσεις,
• έντονη νωθρότητα,
• απουσία αντανακλαστικού θηλασμού.

Τι ελέγχω αμέσως;

Έλεγχος	Τι παρατηρώ
Αναπνοή	Αναπνέει φυσιολογικά ή με δυσκολία;
Θερμοκρασία	Μετρώ ορθική θερμοκρασία με θερμόμετρο.
Κεφάλι	Μπορεί να κρατήσει μόνο του το κεφάλι;
Θηλασμός	Υπάρχει ισχυρό αντανακλαστικό θηλασμού;
Πρωτόγαλα	Έχει πράγματι θηλάσει μετά τη γέννηση;
Πόδια	Κινεί φυσιολογικά και τα τέσσερα άκρα;
Τοκετός	Ήταν φυσιολογικός ή υπήρξε δυστοκία/έντονη έλξη;
Μητέρα	Έχει γάλα και επιτρέπει στο αρνί να θηλάσει;

Πώς καταλαβαίνω αν έχει υποθερμία;

Η φυσιολογική θερμοκρασία ενός νεογέννητου αρνιού βρίσκεται περίπου στην περιοχή των 39°C. Ένα αδύναμο αρνί πρέπει να ελέγχεται με ορθικό θερμόμετρο και όχι μόνο αγγίζοντας τα αυτιά ή το στόμα του.

Θερμοκρασία	Τι μπορεί να σημαίνει
Περίπου 39°C	Φυσιολογική περιοχή για νεογέννητο αρνί.
37–39°C	Ήπια υποθερμία – χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση και έλεγχο πρόσληψης ενέργειας.
Κάτω από 37°C	Σοβαρή υποθερμία – επείγουσα κατάσταση.
Πάνω από 40°C	Δεν είναι φυσιολογικό και χρειάζεται κτηνιατρική αξιολόγηση.

Τι μπορώ να κάνω πρώτα;

Αν το αρνί είναι βρεγμένο, το στεγνώνουμε και το προστατεύουμε από κρύο, αέρα και υγρασία. Ελέγχουμε τη θερμοκρασία του και εξετάζουμε αν μπορεί να θηλάσει.

Ελέγχουμε επίσης τη μητέρα: αν έχει πρωτόγαλα, αν οι θηλές είναι ανοικτές και αν επιτρέπει στο αρνί να πλησιάσει τον μαστό.

Αν το αρνί είναι σε καλή κατάσταση, έχει φυσιολογικό αντανακλαστικό θηλασμού αλλά απλώς δυσκολεύεται να βρει τον μαστό, μπορούμε να το βοηθήσουμε να πιάσει τη θηλή.

Προσοχή στο πολύ κρύο και εξαντλημένο αρνί

Εδώ υπάρχει μια πολύ σημαντική διάκριση.

Η αντιμετώπιση ενός αρνιού με σοβαρή υποθερμία εξαρτάται όχι μόνο από τη θερμοκρασία αλλά και από την ηλικία του και το αν μπορεί να καταπιεί.

Ένα αρνί που είναι αρκετών ωρών, έχει σοβαρή υποθερμία και δεν έχει αντανακλαστικό κατάποσης μπορεί να έχει εξαντλήσει τα ενεργειακά του αποθέματα. Σε τέτοια περίπτωση η απλή θέρμανση χωρίς σωστή παροχή ενέργειας μπορεί να μην είναι ασφαλής.

Επείγον: Αν το αρνί είναι πολύ κρύο, δεν μπορεί να κρατήσει το κεφάλι του, δεν καταπίνει ή είναι σχεδόν αναίσθητο, ζητήστε άμεσα κτηνιατρική βοήθεια. Μην επιχειρείτε να ρίξετε γάλα στο στόμα του και μην κάνετε ενέσιμη χορήγηση γλυκόζης χωρίς εκπαίδευση.

Να το σηκώνω όρθιο για να δυναμώσει;

Όχι ως βασική αντιμετώπιση.

Μπορούμε να βοηθήσουμε απαλά ένα ζωηρό αρνί στις πρώτες προσπάθειές του, αλλά ένα πραγματικά αδύναμο αρνί δεν θα διορθώσει το πρόβλημά του επειδή απλώς το βάζουμε όρθιο.

Αν υπάρχει υποθερμία, έλλειψη ενέργειας, τραυματισμός ή ασθένεια, πρέπει να αντιμετωπιστεί η αιτία.

Πότε καλώ αμέσως κτηνίατρο;

Ζητήστε άμεσα κτηνιατρική βοήθεια όταν το αρνί:

• δεν μπορεί να κρατήσει το κεφάλι του,
• δεν έχει αντανακλαστικό θηλασμού ή κατάποσης,
• έχει θερμοκρασία κάτω από 37°C,
• δυσκολεύεται να αναπνεύσει,
• είναι αναίσθητο ή σχεδόν αναίσθητο,
• δεν κινεί φυσιολογικά ένα ή περισσότερα άκρα,
• φαίνεται να έχει τραυματιστεί στον τοκετό,
• έχει εμφανή παραμόρφωση,
• παρουσιάζει πρησμένες αρθρώσεις ή πρόβλημα στον ομφαλό,
• ή η κατάσταση επιδεινώνεται παρά τη φροντίδα.

Το βασικό που πρέπει να θυμόμαστε

Ένα αρνί που δεν σηκώνεται δεν είναι απλώς «αδύναμο». Η αδυναμία είναι σύμπτωμα και πρέπει να αναζητήσουμε την αιτία.

Οι τρεις πρώτοι έλεγχοι είναι απλοί:

1. Ποια είναι η θερμοκρασία του;
2. Έχει πάρει πρωτόγαλα;
3. Έχει φυσιολογικό αντανακλαστικό θηλασμού και κινεί σωστά τα άκρα του;

Η γρήγορη αναγνώριση της υποθερμίας και της έλλειψης ενέργειας είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί ένα νεογέννητο αρνί μπορεί να επιδεινωθεί πολύ γρήγορα.

Σχετικές ερωτήσεις

• Αρνί δεν πίνει γάλα: Γιατί δεν θηλάζει και τι πρέπει να κάνω;
• Πόσο πρωτόγαλα πρέπει να πιει ένα νεογέννητο αρνί;
• Πώς καταλαβαίνω αν ένα αρνί έχει υποθερμία;
• Πώς ταΐζουμε ένα ορφανό αρνί;

Πηγές και περαιτέρω ενημέρωση

• Veterinary Clinics / Lambing Management and Neonatal Care
• South Dakota State University Extension – Newborn Lamb Care Management
• Ontario Ministry of Agriculture – Care of the Newborn Lamb
• Ohio State University – Neonatal Lamb Management

Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες για τη φροντίδα νεογέννητων αρνιών και δεν αντικαθιστά την εξέταση ή τις οδηγίες κτηνιάτρου.

Read more »

Αρνί δεν πίνει γάλα: Γιατί δεν θηλάζει και τι πρέπει να κάνω;

Ερώτηση: Έχω ένα νεογέννητο αρνί που δεν πίνει γάλα από τη μάνα του. Προσπαθεί να σηκωθεί αλλά δεν θηλάζει. Τι μπορεί να συμβαίνει και τι πρέπει να κάνω;

Σύντομη απάντηση: Ένα νεογέννητο αρνί που δεν θηλάζει χρειάζεται άμεσο έλεγχο. Μπορεί να είναι κρύο ή εξασθενημένο, να δυσκολεύεται να βρει ή να πιάσει τη θηλή, να μην έχει αρκετή δύναμη μετά από δύσκολο τοκετό ή το πρόβλημα να βρίσκεται στην προβατίνα, για παράδειγμα σε έλλειψη γάλακτος, πολύ μεγάλες θηλές ή μαστίτιδα. Τις πρώτες ώρες της ζωής, το σημαντικότερο είναι να διαπιστώσουμε αν το αρνί είναι ζεστό και ζωηρό και αν έχει πάρει επαρκές πρωτόγαλα.

Προσοχή: Ένα νεογέννητο αρνί που είναι πολύ αδύναμο, κρύο, δεν μπορεί να σταθεί ή δεν έχει αντανακλαστικό θηλασμού μπορεί να βρίσκεται σε επείγουσα κατάσταση. Η υποθερμία και η έλλειψη ενέργειας μπορούν να εξελιχθούν γρήγορα.

Πότε πρέπει να θηλάσει ένα νεογέννητο αρνί;

Ένα υγιές αρνί συνήθως προσπαθεί να σηκωθεί πολύ σύντομα μετά τη γέννηση και αναζητά τον μαστό της μητέρας του. Αν περάσει αρκετή ώρα χωρίς να καταφέρει να θηλάσει, δεν είναι σωστό να θεωρήσουμε απλώς ότι «θα πιει αργότερα».

Το πρωτόγαλα είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή:

• δίνει στο αρνί άμεσα διαθέσιμη ενέργεια,
• παρέχει μητρικά αντισώματα που είναι απαραίτητα για την παθητική ανοσία,
• βοηθά τη λειτουργία του πεπτικού συστήματος του νεογέννητου.

Η ικανότητα του εντέρου να απορροφά αποτελεσματικά τα αντισώματα του πρωτογάλακτος μειώνεται γρήγορα μετά τη γέννηση. Γι' αυτό οι πρώτες ώρες είναι κρίσιμες.

Γιατί ένα αρνί μπορεί να μην πίνει γάλα;

1. Το αρνί έχει κρυώσει

Η υποθερμία είναι από τις σημαντικότερες αιτίες αδυναμίας στα νεογέννητα αρνιά. Ένα αρνί που παραμένει βρεγμένο, γεννιέται σε χαμηλή θερμοκρασία ή δεν παίρνει γρήγορα ενέργεια μπορεί να αρχίσει να χάνει τη δύναμή του.

Καθώς πέφτει η θερμοκρασία του σώματος, μειώνεται η δραστηριότητά του και μπορεί τελικά να χάσει ακόμη και την ικανότητα να θηλάσει.

2. Δεν έχει αρκετή δύναμη

Ένας δύσκολος ή παρατεταμένος τοκετός μπορεί να αφήσει το αρνί εξαντλημένο. Το ίδιο μπορεί να συμβεί σε πολύ μικρά αρνιά ή σε πολύδυμες γέννες.

Μπορεί να βλέπουμε το αρνί να προσπαθεί να σηκωθεί, να πλησιάζει τη μητέρα αλλά να μην έχει αρκετή δύναμη για να βρει και να κρατήσει σωστά τη θηλή.

3. Δεν μπορεί να πιάσει τη θηλή

Μερικές φορές το αρνί είναι ζωηρό αλλά δυσκολεύεται μηχανικά να θηλάσει. Οι πολύ μεγάλες ή ασυνήθιστα διαμορφωμένες θηλές μπορούν να δυσκολέψουν ιδιαίτερα ένα μικρό αρνί.

Σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να βοηθήσουμε το αρνί να βρει τη θηλή και να ελέγξουμε αν πράγματι καταπίνει γάλα.

4. Η προβατίνα δεν έχει αρκετό γάλα ή πρωτόγαλα

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται πάντοτε στο αρνί. Ελέγχουμε και τη μητέρα.

Πρέπει να εξεταστεί αν:

• υπάρχει γάλα και στους δύο μαστούς,
• οι θηλές είναι ανοικτές,
• ο μαστός είναι ασυνήθιστα σκληρός, θερμός ή επώδυνος,
• υπάρχουν ενδείξεις μαστίτιδας,
• η προβατίνα αφήνει το αρνί να θηλάσει.

5. Η μητέρα απορρίπτει το αρνί

Σε ορισμένες περιπτώσεις η προβατίνα απομακρύνεται, δεν στέκεται για να θηλάσει το αρνί ή το χτυπά. Το πρόβλημα εμφανίζεται συχνότερα όταν υπάρχει δυσκολία στη δημιουργία δεσμού μεταξύ μητέρας και νεογέννητου ή σε πολύδυμες γέννες.

6. Υπάρχει πρόβλημα υγείας

Ένα αρνί που δεν θηλάζει μπορεί επίσης να είναι άρρωστο. Λοιμώξεις, συγγενείς ανωμαλίες, τραυματισμός κατά τον τοκετό και άλλα προβλήματα μπορούν να προκαλέσουν αδυναμία και απώλεια της όρεξης.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν μαζί με την άρνηση θηλασμού υπάρχουν συμπτώματα όπως έντονη αδυναμία, σάλια, φούσκωμα της κοιλιάς, διάρροια, δυσκολία στην αναπνοή ή αδυναμία του αρνιού να κρατήσει το κεφάλι του.

Τι ελέγχουμε πρώτα;

Έλεγχος	Τι ψάχνουμε
Ζωηρότητα	Στέκεται; Αναζητά τη μητέρα; Έχει αντανακλαστικό θηλασμού;
Θερμοκρασία	Είναι κρύο ή εμφανίζει σημεία υποθερμίας;
Μαστός	Υπάρχει γάλα; Είναι φυσιολογικός ο μαστός;
Θηλές	Μπορεί το αρνί να τις πιάσει και βγαίνει γάλα;
Μητέρα	Δέχεται το αρνί και στέκεται για να θηλάσει;
Πρωτόγαλα	Έχει πράγματι πιει επαρκή ποσότητα μετά τη γέννηση;

Πόσο πρωτόγαλα χρειάζεται;

Οι συστάσεις διαφέρουν ελαφρά ανάλογα με το πρωτόκολλο που χρησιμοποιείται. Ένας πρακτικός στόχος που χρησιμοποιείται ευρέως είναι περίπου 50 ml πρωτογάλακτος ανά κιλό σωματικού βάρους σε μια πρώιμη χορήγηση και συνολικά περίπου 200 ml/kg μέσα στο πρώτο 24ωρο.

Βάρος αρνιού	50 ml/kg	Συνολικός στόχος 24ώρου 200 ml/kg
3 kg	150 ml	600 ml
4 kg	200 ml	800 ml
5 kg	250 ml	1.000 ml
6 kg	300 ml	1.200 ml

Προτεραιότητα έχει το πρωτόγαλα της μητέρας. Αν αυτό δεν επαρκεί, μπορεί να χρειαστεί πρωτόγαλα από άλλη κατάλληλη προβατίνα ή κατάλληλο υποκατάστατο, ανάλογα με την περίπτωση.

Να του δώσω γάλα με μπιμπερό;

Αν το αρνί είναι ζεστό, έχει καλή κατάσταση συνείδησης και φυσιολογικό αντανακλαστικό κατάποσης αλλά δεν μπορεί να θηλάσει από τη μητέρα, μπορεί να χρειαστεί υποβοηθούμενη χορήγηση πρωτογάλακτος ή γάλακτος.

Το μπιμπερό είναι μία επιλογή όταν το αρνί μπορεί να θηλάσει μόνο του από την τεχνητή θηλή.

Δεν πρέπει όμως να προσπαθούμε να ρίξουμε γάλα με πίεση στο στόμα ενός αρνιού που δεν καταπίνει σωστά, επειδή υπάρχει κίνδυνος εισρόφησης.

Και αν δεν μπορεί καθόλου να θηλάσει;

Εδώ χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή. Η χορήγηση πρωτογάλακτος με στομαχικό σωλήνα είναι πρακτική που χρησιμοποιείται ευρέως στην εκτροφή, αλλά πρέπει να γίνεται μόνο από άτομο που γνωρίζει σωστά την τεχνική.

Ιδιαίτερα σε σοβαρά υποθερμικό αρνί που είναι αρκετών ωρών και δεν μπορεί να κρατήσει το κεφάλι του ή να καταπιεί, η αντιμετώπιση είναι διαφορετική και μπορεί να απαιτεί άμεση κτηνιατρική παρέμβαση πριν από τη θέρμανση και τη σίτιση.

Μην επιχειρείτε τυφλά: στομαχικό σωλήνα, χορήγηση υγρών σε αρνί χωρίς αντανακλαστικό κατάποσης ή ενέσιμη γλυκόζη χωρίς να γνωρίζετε την τεχνική. Σε πολύ αδύναμο ή υποθερμικό νεογέννητο ζητήστε άμεσα καθοδήγηση κτηνιάτρου.

Πότε πρέπει να καλέσω κτηνίατρο;

Ζητήστε άμεσα κτηνιατρική βοήθεια όταν το αρνί:

• δεν μπορεί να σηκωθεί,
• δεν μπορεί να κρατήσει το κεφάλι του,
• δεν έχει αντανακλαστικό θηλασμού ή κατάποσης,
• είναι πολύ κρύο,
• δυσκολεύεται να αναπνεύσει,
• έχει έντονο φούσκωμα,
• παρουσιάζει διάρροια ή έντονη σιελόρροια,
• φαίνεται να χειροτερεύει αντί να δυναμώνει,
• ή δεν καταφέρνει να πάρει πρωτόγαλα τις πρώτες ώρες μετά τη γέννηση.

Το βασικό που πρέπει να θυμόμαστε

«Δεν πίνει γάλα» δεν είναι διάγνωση. Είναι ένα σημαντικό προειδοποιητικό σημάδι. Πρέπει να βρούμε γρήγορα αν το πρόβλημα είναι το ίδιο το αρνί, η θερμοκρασία και η ενέργειά του, ο μαστός και το γάλα της μητέρας ή η σχέση μητέρας–αρνιού.

Στο νεογέννητο αρνί ο χρόνος έχει σημασία. Η έγκαιρη λήψη επαρκούς πρωτογάλακτος, η προστασία από την υποθερμία και η γρήγορη αναγνώριση ενός άρρωστου ή αδύναμου αρνιού μπορούν να κάνουν τη διαφορά.

Πηγές και περαιτέρω ενημέρωση

• Merck Veterinary Manual – Breeding, Parturition and Common Lamb Diseases of Sheep
• Teagasc – Colostrum
• Teagasc – Health Issues at Lambing
• Teagasc – Treating Hypothermic Lambs

Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες για τη διαχείριση νεογέννητων αρνιών και δεν αντικαθιστά την εξέταση ή τις οδηγίες κτηνιάτρου.

Read more »

Ασθένεια Προβάτων: Ευλογιά

Σύνοψη: Η ευλογιά των προβάτων και των αιγών είναι σοβαρή, ιδιαίτερα μεταδοτική ιογενής νόσος που προκαλείται από ιούς του γένους Capripoxvirus. Ο κτηνοτρόφος πρέπει να ανησυχήσει όταν εμφανίζονται πυρετός, έντονη κατάπτωση και χαρακτηριστικές βλατίδες ή οζίδια στο δέρμα, ιδιαίτερα σε σημεία με λίγο ή καθόλου μαλλί. Η νόσος δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο, αλλά αποτελεί νόσο υποχρεωτικής αντιμετώπισης και η υποψία πρέπει να αναφέρεται άμεσα στην αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία. Το σημαντικότερο μέτρο για την εκτροφή είναι η πρόληψη της εισόδου και της διασποράς του ιού με αυστηρή βιοασφάλεια.

Η ευλογιά μπορεί να προκαλέσει πυρετό, κατάπτωση και χαρακτηριστικές δερματικές αλλοιώσεις. Η εικόνα δημιουργεί υποψία· η επιβεβαίωση απαιτεί επίσημη κτηνιατρική και εργαστηριακή διερεύνηση.

Τι είναι η ευλογιά των προβάτων

Η ευλογιά των προβάτων και των αιγών προκαλείται από συγγενικούς ιούς του γένους Capripoxvirus. Η νόσος μπορεί να προσβάλει πρόβατα και αίγες και, στις σοβαρές μορφές, δεν περιορίζεται στο δέρμα: μπορεί να προκαλέσει βλάβες στους βλεννογόνους και σε εσωτερικά όργανα, ιδιαίτερα στους πνεύμονες.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ανήκει στις νόσους Κατηγορίας Α. Αυτό σημαίνει ότι όταν επιβεβαιώνεται εστία εφαρμόζονται άμεσα επίσημα μέτρα ελέγχου και εκρίζωσης. Η αντιμετώπιση επομένως δεν είναι υπόθεση μόνο της συγκεκριμένης εκτροφής, αλλά αφορά την προστασία ολόκληρης της κτηνοτροφίας μιας περιοχής.

Γιατί απασχολεί ιδιαίτερα την Ελλάδα

Η επιζωοτία που εμφανίστηκε στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 2024 εξελίχθηκε σε σοβαρό και παρατεταμένο πρόβλημα και συνέχισε να προκαλεί νέα κρούσματα και μέσα στο 2026. Για τον λόγο αυτό οι ζώνες περιορισμού, οι μετακινήσεις και τα ειδικά μέτρα μπορεί να αλλάζουν με την εξέλιξη της επιδημιολογικής εικόνας.

Σημαντικό: Το παρόν άρθρο εξηγεί τη νόσο και τα σταθερά μέτρα πρόληψης. Για την τρέχουσα κατάσταση, τις ενεργές ζώνες και τις μετακινήσεις ζώων πρέπει να ελέγχεται πάντα η επίσημη ενημέρωση του ΥΠΑΑΤ και της αρμόδιας τοπικής κτηνιατρικής υπηρεσίας.

Πώς μεταδίδεται

Η μετάδοση γίνεται κυρίως όταν ευπαθή ζώα έρχονται σε στενή επαφή με μολυσμένα ζώα. Ο ιός μπορεί να αποβάλλεται με εκκρίσεις και να μεταδίδεται σε συνθήκες στενής επαφής, ενώ σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει και η έμμεση μετάδοση μέσω μολυσμένου εξοπλισμού, οχημάτων, υποδημάτων, εργαλείων και υλικών της εκτροφής.

Η αντοχή του ιού στο περιβάλλον κάνει τη βιοασφάλεια κρίσιμη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι ο ιός μπορεί να παραμένει βιώσιμος για μεγάλο χρονικό διάστημα σε μολυσμένο μαλλί και εγκαταστάσεις. Επομένως η απολύμανση, ο έλεγχος των εισόδων και η αποφυγή κοινής χρήσης εξοπλισμού μεταξύ εκτροφών δεν είναι τυπικές διαδικασίες· είναι βασικά μέτρα πρόληψης.

Συμπτώματα – τι μπορεί να παρατηρήσει ο κτηνοτρόφος

Η κλινική εικόνα δεν είναι ίδια σε κάθε ζώο. Σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν υψηλός πυρετός, ανορεξία, έντονη κατάπτωση και στη συνέχεια χαρακτηριστικές βλατίδες ή οζίδια στο δέρμα. Οι αλλοιώσεις είναι ευκολότερο να παρατηρηθούν σε περιοχές με λίγο ή καθόλου μαλλί.

Τι μπορεί να παρατηρηθεί	Γιατί έχει σημασία
Πυρετός και έντονη κατάπτωση	Μπορεί να προηγηθούν ή να συνοδεύουν τις χαρακτηριστικές δερματικές αλλοιώσεις.
Βλατίδες ή οζίδια στο δέρμα	Αποτελούν χαρακτηριστικό εύρημα, ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται σε περισσότερα ζώα.
Αλλοιώσεις γύρω από μάτια, μύτη και στόμα	Τα σημεία με λίγο τρίχωμα επιτρέπουν ευκολότερη παρατήρηση των βλαβών.
Αλλοιώσεις στον μαστό, τις θηλές ή το εσωτερικό των μηρών	Είναι σημεία που πρέπει να ελέγχονται προσεκτικά όταν υπάρχει υποψία.
Αναπνευστικά προβλήματα σε σοβαρές περιπτώσεις	Η νόσος μπορεί να προκαλέσει εσωτερικές αλλοιώσεις, ιδιαίτερα στους πνεύμονες.

Σε ύποπτα ζώα ελέγχουμε ιδιαίτερα τα άτριχα ή λιγότερο τριχωτά σημεία: γύρω από μάτια, μύτη και στόμα, στον μαστό και τις θηλές και στο εσωτερικό των μηρών.

Τι κάνω αν υποψιαστώ ευλογιά

Η ευλογιά δεν είναι νόσημα στο οποίο περιμένουμε μερικές ημέρες για να δούμε αν «θα περάσει». Αν ο συνδυασμός των συμπτωμάτων δημιουργεί υποψία, η γρήγορη αντίδραση μειώνει τον κίνδυνο διασποράς.

1. Ενημερώστε άμεσα την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία. Η υποψία πρέπει να διερευνηθεί επίσημα.
2. Περιορίστε το ύποπτο ζώο και τις επαφές του. Μην το μεταφέρετε σε άλλη εγκατάσταση ή άλλο κοπάδι.
3. Σταματήστε μη απαραίτητες κινήσεις ζώων, ανθρώπων και εξοπλισμού. Αποφύγετε να μεταφέρετε πιθανώς μολυσμένο υλικό εκτός της μονάδας.
4. Ενισχύστε αμέσως τα μέτρα βιοασφάλειας. Ελέγξτε εισόδους, υποδήματα, οχήματα, εργαλεία και σημεία απολύμανσης.
5. Ακολουθήστε τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών. Τα μέτρα εξαρτώνται από την επίσημη διερεύνηση και την περιοχή.

Σε περίπτωση υποψίας: αναφορά, περιορισμός επαφών, διακοπή μη απαραίτητων μετακινήσεων, ενίσχυση βιοασφάλειας και εφαρμογή των επίσημων οδηγιών.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η εικόνα του ζώου και οι δερματικές αλλοιώσεις μπορεί να δημιουργήσουν ισχυρή υποψία, αλλά η οριστική διάγνωση δεν γίνεται από φωτογραφία ή μόνο από την κλινική εικόνα. Η επίσημη διερεύνηση περιλαμβάνει κτηνιατρική εξέταση, κατάλληλη δειγματοληψία και εργαστηριακή επιβεβαίωση.

Αυτό είναι απαραίτητο επειδή ορισμένες άλλες δερματικές ή λοιμώδεις παθήσεις μπορούν να προκαλέσουν αλλοιώσεις που μοιάζουν μεταξύ τους, ιδιαίτερα στις ηπιότερες μορφές. Ο ρόλος του παραγωγού είναι να εντοπίσει γρήγορα το ύποπτο περιστατικό και να το αναφέρει.

Υπάρχει θεραπεία;

Δεν υπάρχει ειδική θεραπεία που να μετατρέπει την ευλογιά σε νόσημα το οποίο αντιμετωπίζεται απλώς με ένα φάρμακο μέσα στη μονάδα. Επειδή πρόκειται για νόσο Κατηγορίας Α, η επιβεβαίωση ενεργοποιεί επίσημα μέτρα ελέγχου και εκρίζωσης.

Γι’ αυτό δεν πρέπει να επιχειρείται «δοκιμαστική αγωγή» με την ελπίδα ότι το ζώο θα βελτιωθεί, καθυστερώντας την αναφορά. Η καθυστέρηση μπορεί να αυξήσει τον αριθμό των εκτεθειμένων ζώων και να διευκολύνει τη μεταφορά του ιού σε άλλες εκτροφές.

Τι συμβαίνει όταν επιβεβαιωθεί κρούσμα

Μετά την επίσημη επιβεβαίωση εφαρμόζονται τα προβλεπόμενα μέτρα της κτηνιατρικής νομοθεσίας. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν θανάτωση ζώων στην προσβεβλημένη εκτροφή, καθαρισμό και απολύμανση, επιδημιολογική διερεύνηση, περιορισμούς μετακινήσεων και δημιουργία ζωνών γύρω από την εστία.

Οι ακριβείς ζώνες και οι περιορισμοί δεν πρέπει να αντιγράφονται από παλιό άρθρο ή παλιά ανακοίνωση, επειδή μπορούν να αλλάζουν με νεότερες αποφάσεις. Για κάθε εκτροφή ισχύουν οι οδηγίες που δίνονται από την αρμόδια κτηνιατρική αρχή τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Βιοασφάλεια – πώς μειώνουμε τον κίνδυνο

Η βιοασφάλεια είναι το σημαντικότερο καθημερινό εργαλείο του κτηνοτρόφου. Στόχος είναι να μειωθεί η πιθανότητα να μεταφερθεί ο ιός στη μονάδα με ζώα, ανθρώπους, οχήματα ή αντικείμενα.

• Ελέγχετε ποιος μπαίνει στη μονάδα. Περιορίστε τις μη απαραίτητες επισκέψεις και κρατήστε αρχείο όταν αυτό είναι πρακτικό.
• Χρησιμοποιείτε καθαρά υποδήματα και ρουχισμό. Οι επισκέπτες που κινούνται μεταξύ εκτροφών χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.
• Καθαρίζετε και απολυμαίνετε οχήματα και εξοπλισμό. Ιδιαίτερα όσα έχουν χρησιμοποιηθεί σε άλλη κτηνοτροφική μονάδα.
• Μη μοιράζεστε εργαλεία μεταξύ εκτροφών χωρίς καθαρισμό και απολύμανση.
• Αποφεύγετε ανεξέλεγκτη είσοδο νέων ζώων. Κάθε αγορά ή μετακίνηση πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τα ισχύοντα υγειονομικά μέτρα.
• Διατηρείτε καθαρούς τους χώρους. Οργανώστε συστηματικό καθαρισμό και απολύμανση με κατάλληλα προϊόντα και σωστή εφαρμογή.
• Μην αγνοείτε τα πρώτα ύποπτα συμπτώματα. Η έγκαιρη αναφορά είναι μέρος της βιοασφάλειας.

Τι ισχύει με τον εμβολιασμό

Υπάρχουν εμβόλια κατά της ευλογιάς προβάτων και αιγών και η EFSA έχει αξιολογήσει διαφορετικές στρατηγικές εμβολιασμού για την αντιμετώπιση της μεγάλης επιζωοτίας στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία. Ωστόσο, ο εμβολιασμός σε μια νόσο Κατηγορίας Α αποτελεί μέρος επίσημης στρατηγικής ελέγχου και συνδέεται με ειδικό ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο.

Ο παραγωγός επομένως δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τον εμβολιασμό ως ατομική απόφαση της μονάδας. Ακολουθούνται οι εκάστοτε επίσημες αποφάσεις του ΥΠΑΑΤ και των αρμόδιων κτηνιατρικών αρχών.

Checklist βιοασφάλειας

• Ελέγχω καθημερινά το κοπάδι για πυρετό, κατάπτωση και νέες δερματικές αλλοιώσεις.
• Περιορίζω τις μη απαραίτητες επισκέψεις στη μονάδα.
• Δεν χρησιμοποιώ κοινό εξοπλισμό με άλλη εκτροφή χωρίς σχολαστικό καθαρισμό και απολύμανση.
• Ελέγχω και καθαρίζω τα οχήματα που εισέρχονται στον χώρο της μονάδας.
• Τηρώ τις ισχύουσες οδηγίες για μετακινήσεις και αγορές ζώων.
• Έχω διαθέσιμα κατάλληλα μέσα καθαρισμού και απολύμανσης.
• Γνωρίζω τα στοιχεία επικοινωνίας της αρμόδιας κτηνιατρικής υπηρεσίας.
• Σε ύποπτο περιστατικό δεν περιμένω: ενημερώνω αμέσως.

Συχνές ερωτήσεις

Μεταδίδεται η ευλογιά των προβάτων στον άνθρωπο;

Όχι. Η ευλογιά προβάτων και αιγών δεν θεωρείται κίνδυνος για τη δημόσια υγεία και δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο.

Κάθε δερματική αλλοίωση σημαίνει ευλογιά;

Όχι. Υπάρχουν και άλλες παθήσεις που προκαλούν δερματικές αλλοιώσεις. Όταν όμως υπάρχουν ύποπτες αλλοιώσεις μαζί με πυρετό, κατάπτωση ή πολλά ζώα με παρόμοια εικόνα, χρειάζεται άμεση κτηνιατρική διερεύνηση.

Μπορώ να περιμένω μία ή δύο ημέρες πριν ενημερώσω;

Όχι όταν υπάρχει πραγματική υποψία. Η έγκαιρη αναφορά είναι κρίσιμη για να περιοριστεί η πιθανή διασπορά σε άλλα ζώα και άλλες εκτροφές.

Πόσο αντέχει ο ιός στο περιβάλλον;

Ο ιός είναι ανθεκτικός. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι μπορεί να παραμένει βιώσιμος για περίπου δύο μήνες σε μολυσμένο μαλλί και έως έξι μήνες σε κατάλληλες συνθήκες μέσα σε εγκαταστάσεις. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ο καθαρισμός και η απολύμανση είναι τόσο σημαντικοί.

Υπάρχει εμβόλιο;

Υπάρχουν εμβόλια και έχουν αξιολογηθεί στρατηγικές εμβολιασμού για τον έλεγχο της επιζωοτίας. Η εφαρμογή τους όμως γίνεται στο πλαίσιο επίσημης στρατηγικής των αρμόδιων αρχών και όχι με μεμονωμένη απόφαση του παραγωγού.

Πού μπορώ να δω τα μέτρα που ισχύουν σήμερα;

Στην ειδική επίσημη σελίδα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για την ευλογιά των αιγοπροβάτων και στην αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία της περιοχής σας. Οι ζώνες και οι περιορισμοί μπορεί να μεταβάλλονται και γι’ αυτό πρέπει να ελέγχονται κάθε φορά οι νεότερες ανακοινώσεις.

Συμπέρασμα

Η ευλογιά των προβάτων είναι νόσημα στο οποίο η ταχύτητα αντίδρασης έχει τεράστια σημασία. Ο κτηνοτρόφος δεν χρειάζεται να κάνει μόνος του διάγνωση· χρειάζεται να γνωρίζει τα ύποπτα σημεία, να περιορίζει αμέσως τις πιθανές οδούς μετάδοσης και να ενημερώνει χωρίς καθυστέρηση την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία.

Η καλύτερη προστασία μιας εκτροφής είναι η βιοασφάλεια πριν εμφανιστεί το πρώτο κρούσμα: ελεγχόμενες είσοδοι, καθαρά οχήματα και εξοπλισμός, προσοχή στις μετακινήσεις ζώων και καθημερινή παρατήρηση του κοπαδιού.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την επίσημη διάγνωση ή τις οδηγίες των αρμόδιων κτηνιατρικών αρχών. Σε υποψία ευλογιάς απαιτείται άμεση επικοινωνία με την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία.

Επίσημη ενημέρωση

ΥΠΑΑΤ – Αντιμετώπιση της Ευλογιάς των Αιγοπροβάτων

Πηγές

• Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων – Αντιμετώπιση της Ευλογιάς των Αιγοπροβάτων.
• European Commission – Sheep pox and goat pox: disease and control measures.
• World Organisation for Animal Health (WOAH) – Sheep pox and goat pox.
• EFSA – Sheep and goat pox: vaccines and vaccination scenarios to control the epidemics in Greece and Bulgaria, 2026.

Read more »

Ασθένειες Προβάτων: Χλαμύδια και αποβολές (ενζωοτική αποβολή)

Σύνοψη: Η ενζωοτική αποβολή των προβάτων, γνωστή και ως χλαμυδιακή αποβολή, είναι σημαντική λοιμώδης νόσος που προκαλείται από το βακτήριο Chlamydia abortus. Χαρακτηρίζεται κυρίως από αποβολές στα τελευταία στάδια της κύησης, θνησιγενή ή αδύναμα αρνιά και χαρακτηριστικές αλλοιώσεις στον πλακούντα. Τα μολυσμένα υλικά του τοκετού και της αποβολής αποτελούν σημαντική πηγή μόλυνσης για το κοπάδι. Η νόσος είναι επίσης ζωονόσος και απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, κυρίως για τις έγκυες γυναίκες.

Η ενζωοτική αποβολή μπορεί να εμφανιστεί χωρίς εμφανή προειδοποιητικά συμπτώματα και συνήθως εκδηλώνεται προς το τέλος της κύησης.

Τι είναι η ενζωοτική αποβολή

Η ενζωοτική αποβολή των προβάτων (Enzootic Abortion of Ewes – EAE), που ονομάζεται επίσης χλαμυδίωση των προβάτων, προκαλείται από το βακτήριο Chlamydia abortus. Η νόσος προσβάλλει κυρίως πρόβατα και αίγες και αποτελεί σημαντική λοιμώδη αιτία αναπαραγωγικών απωλειών.

Η παλαιότερη βιβλιογραφία μπορεί να αναφέρει διαφορετική ονομασία για τον μικροοργανισμό. Σήμερα ο αιτιολογικός παράγοντας της κλασικής ενζωοτικής αποβολής των προβάτων αναφέρεται ως Chlamydia abortus.

Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νόσου είναι ότι ένα ζώο μπορεί να μολυνθεί χωρίς να εμφανίσει αμέσως συμπτώματα. Σε μη έγκυες προβατίνες η λοίμωξη μπορεί να παραμείνει λανθάνουσα και να εκδηλωθεί όταν το ζώο κυοφορήσει.

Πώς μεταδίδεται στο κοπάδι

Η μεγαλύτερη ποσότητα του μικροοργανισμού απελευθερώνεται κατά την αποβολή ή τον τοκετό μολυσμένης προβατίνας. Ο πλακούντας, οι εμβρυϊκές μεμβράνες, τα υγρά του τοκετού και οι κολπικές εκκρίσεις μπορούν να μολύνουν έντονα το περιβάλλον.

Άλλα ζώα μπορεί να μολυνθούν όταν έρθουν σε επαφή με μολυσμένα υλικά ή με τροφή και χώρους που έχουν επιμολυνθεί. Γι' αυτό ένα περιστατικό αποβολής δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως απώλεια ενός αρνιού: μπορεί να αποτελέσει σημαντική πηγή διασποράς μέσα στην εκτροφή.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η μόλυνση και η εμφάνιση της αποβολής μπορεί να απέχουν χρονικά. Ζώα που μολύνονται εκτός κύησης ή σε ορισμένες φάσεις της εγκυμοσύνης μπορεί να εκδηλώσουν το πρόβλημα σε μεταγενέστερη κύηση.

Πότε πρέπει να υποψιαστώ χλαμυδιακή αποβολή

Η ενζωοτική αποβολή συχνά δεν δίνει έντονα προειδοποιητικά σημεία στη μητέρα. Η προβατίνα μπορεί να φαίνεται σχετικά φυσιολογική μέχρι λίγο πριν από την αποβολή.

Τι μπορεί να παρατηρηθεί	Γιατί έχει σημασία
Αποβολή προς το τέλος της κύησης	Είναι από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της ενζωοτικής αποβολής.
Θνησιγενή αρνιά	Η λοίμωξη δεν οδηγεί πάντοτε σε εμφανή αποβολή.
Πρόωρα ή αδύναμα αρνιά	Ορισμένα μολυσμένα αρνιά γεννιούνται ζωντανά αλλά είναι αδύναμα.
Αλλοιωμένος πλακούντας	Η πλακουντίτιδα αποτελεί πολύ σημαντικό διαγνωστικό εύρημα.
Πολλαπλές αποβολές στην εκτροφή	Όταν εμφανίζονται αποβολές σε περισσότερες προβατίνες απαιτείται άμεση διερεύνηση της αιτίας.

Ο πλακούντας και τα υγρά μιας μολυσμένης αποβολής μπορούν να επιμολύνουν το περιβάλλον και να εκθέσουν άλλες προβατίνες στο Chlamydia abortus.

Ο πλακούντας δίνει σημαντικές πληροφορίες

Η νόσος προκαλεί χαρακτηριστική πλακουντίτιδα. Μπορεί να παρατηρηθούν νεκρωτικές και φλεγμονώδεις αλλοιώσεις στις κοτυληδόνες και πάχυνση των περιοχών μεταξύ τους, οι οποίες μπορεί να καλύπτονται από καστανόχρωμο ή ερυθροκάστανο εξίδρωμα.

Το έμβρυο αντίθετα μπορεί να μην παρουσιάζει εντυπωσιακές εξωτερικές αλλοιώσεις. Γι' αυτό ο πλακούντας έχει μεγάλη διαγνωστική αξία και δεν πρέπει να απορρίπτεται πριν δοθούν οδηγίες από τον κτηνίατρο για τη δειγματοληψία.

Προσοχή: Η εμφάνιση του πλακούντα μπορεί να δημιουργήσει υποψία, αλλά δεν αρκεί για οριστική διάγνωση. Και άλλα λοιμώδη αίτια μπορούν να προκαλέσουν αποβολές στα πρόβατα.

Τι κάνω όταν αποβάλει μία προβατίνα

Κάθε αποβολή πρέπει να αντιμετωπίζεται αρχικά ως πιθανό λοιμώδες περιστατικό μέχρι να διερευνηθεί η αιτία.

1. Απομονώστε την προβατίνα που απέβαλε. Περιορίστε την επαφή της με τις υπόλοιπες έγκυες προβατίνες.
2. Επικοινωνήστε με τον κτηνίατρο. Η σωστή δειγματοληψία αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες να βρεθεί η αιτία της αποβολής.
3. Μην αφήνετε τον πλακούντα και τα υπολείμματα της αποβολής στον χώρο. Εμποδίστε την πρόσβαση άλλων ζώων και ακολουθήστε τις οδηγίες του κτηνιάτρου για ασφαλή διαχείριση και δειγματοληψία.
4. Χρησιμοποιήστε γάντια και κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας. Αποφύγετε την άμεση επαφή με πλακούντες, έμβρυα και υγρά.
5. Καθαρίστε και απολυμάνετε τον μολυσμένο χώρο και τον εξοπλισμό.
6. Καταγράψτε το περιστατικό. Σημειώστε ποιο ζώο απέβαλε, το στάδιο της κύησης και αν εμφανίζονται παρόμοια περιστατικά.

Η σωστή διαχείριση της πρώτης αποβολής μπορεί να περιορίσει τη διασπορά και να βοηθήσει σημαντικά στην εργαστηριακή διάγνωση.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Δεν είναι ασφαλές να αποδίδεται μια αποβολή στα χλαμύδια μόνο από την εποχή της κύησης ή την εμφάνιση του πλακούντα. Στα πρόβατα υπάρχουν αρκετές λοιμώδεις αιτίες αποβολών, όπως τοξοπλάσμωση, καμπυλοβακτηρίωση, λιστερίωση, σαλμονέλλωση και άλλες λοιμώξεις.

Για την επιβεβαίωση του Chlamydia abortus χρησιμοποιούνται εργαστηριακές μέθοδοι. Η PCR αποτελεί σημαντική μέθοδο άμεσης ανίχνευσης του μικροοργανισμού, ενώ ανάλογα με την περίπτωση μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλες εργαστηριακές τεχνικές.

Ο πλακούντας αποτελεί ιδιαίτερα χρήσιμο διαγνωστικό υλικό. Ο κτηνίατρος ή το εργαστήριο πρέπει να καθοδηγήσει τον παραγωγό σχετικά με τα κατάλληλα δείγματα, τη συσκευασία και τη μεταφορά τους.

Θεραπεία και διαχείριση του κοπαδιού

Όταν εμφανιστεί ενζωοτική αποβολή, η αντιμετώπιση δεν περιορίζεται στο ζώο που ήδη απέβαλε. Το βασικό πρόβλημα είναι ότι και άλλες έγκυες προβατίνες μπορεί να έχουν εκτεθεί στη μόλυνση.

Οι τετρακυκλίνες, μεταξύ των οποίων η οξυτετρακυκλίνη, έχουν χρησιμοποιηθεί σε εκτεθειμένες προβατίνες για τη μείωση των αναπαραγωγικών απωλειών. Η απόφαση όμως για το αν χρειάζεται αντιμικροβιακή αγωγή, ποιο φάρμακο θα χρησιμοποιηθεί, σε ποια δόση και για πόσο χρόνο πρέπει να λαμβάνεται από τον κτηνίατρο της εκτροφής.

Η θεραπεία δεν αντικαθιστά την απομόνωση, την υγιεινή, τη σωστή διαχείριση των υλικών αποβολής και το μακροχρόνιο πρόγραμμα ελέγχου της νόσου.

Πρόληψη και εμβολιασμός

Η πρόληψη βασίζεται στον συνδυασμό βιοασφάλειας, ελέγχου των ζώων που εισέρχονται στην εκτροφή, σωστής διαχείρισης των αποβολών και, όπου ενδείκνυται, εμβολιασμού.

Υπάρχουν εμβόλια κατά του Chlamydia abortus. Ο εμβολιασμός μπορεί να μειώσει τις αποβολές και την αποβολή του μικροοργανισμού στο περιβάλλον, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται ότι εξαλείφει από μόνος του τη λοίμωξη από ένα μολυσμένο κοπάδι.

• Αγοράζετε ζώα από εκτροφές γνωστού υγειονομικού ιστορικού.
• Διερευνάτε κάθε ασυνήθιστη αύξηση αποβολών.
• Διαχωρίζετε άμεσα τις προβατίνες που αποβάλλουν.
• Απομακρύνετε με ασφάλεια πλακούντες και μολυσμένα υλικά.
• Καθαρίζετε και απολυμαίνετε τους χώρους τοκετού.
• Σχεδιάστε με τον κτηνίατρο πρόγραμμα εμβολιασμού κατάλληλο για την εκτροφή.

Προσοχή: μεταδίδεται στον άνθρωπο

Το Chlamydia abortus είναι ζωονοσογόνος μικροοργανισμός. Η έκθεση ανθρώπων σε μολυσμένους πλακούντες, έμβρυα, εμβρυϊκές μεμβράνες και υγρά αποβολής ή τοκετού πρέπει να αποφεύγεται.

Οι έγκυες γυναίκες αποτελούν ιδιαίτερη ομάδα κινδύνου. Δεν πρέπει να έρχονται σε επαφή με προβατίνες που αποβάλλουν ή γεννούν, ούτε με νεογέννητα, πλακούντες, εμβρυϊκές μεμβράνες, μολυσμένο ρουχισμό ή υλικά από τον χώρο τοκετού όταν υπάρχει πιθανότητα έκθεσης.

Όποιος χειρίζεται ύποπτα υλικά πρέπει να χρησιμοποιεί κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας και να εφαρμόζει σχολαστική υγιεινή. Σε περίπτωση ανθρώπινης έκθεσης ή εμφάνισης συμπτωμάτων πρέπει να ενημερώνεται επαγγελματίας υγείας για την πιθανή επαφή με αιγοπρόβατα και υλικά αποβολής.

Checklist για την περίοδο των τοκετών

• Παρακολουθώ και καταγράφω όλες τις αποβολές.
• Έχω διαθέσιμο ξεχωριστό χώρο για ζώα που αποβάλλουν.
• Χρησιμοποιώ γάντια όταν χειρίζομαι υλικά τοκετού.
• Δεν αφήνω πλακούντες και εμβρυϊκά υλικά προσβάσιμα στα ζώα.
• Καθαρίζω και απολυμαίνω τον χώρο μετά από αποβολή.
• Επικοινωνώ με τον κτηνίατρο όταν εμφανιστεί αποβολή, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν περισσότερα περιστατικά.
• Κρατώ έγκυες γυναίκες μακριά από χώρους τοκετών και υλικά αποβολής.
• Συζητώ με τον κτηνίατρο το πρόγραμμα πρόληψης και εμβολιασμού της εκτροφής.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε συμβαίνουν συνήθως οι αποβολές;

Η κλασική εικόνα είναι αποβολή προς το τέλος της κύησης. Μπορούν επίσης να γεννηθούν θνησιγενή, πρόωρα ή αδύναμα αρνιά.

Η προβατίνα φαίνεται άρρωστη πριν αποβάλει;

Συχνά όχι. Μπορεί να υπάρχουν ελάχιστα προειδοποιητικά σημεία, γεγονός που κάνει την πρώτη αποβολή στην εκτροφή ιδιαίτερα σημαντική για έγκαιρη διερεύνηση.

Αν μία προβατίνα αποβάλει μία φορά, θα αποβάλει ξανά;

Οι προβατίνες συνήθως δεν παρουσιάζουν επανειλημμένες χλαμυδιακές αποβολές σε κάθε κύηση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να θεωρηθούν αυτόματα απαλλαγμένες από τη λοίμωξη ή ότι παύει να υπάρχει κίνδυνος διασποράς.

Μπορώ να καταλάβω ότι είναι χλαμύδια κοιτάζοντας τον πλακούντα;

Όχι με βεβαιότητα. Οι αλλοιώσεις του πλακούντα μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρή υποψία, αλλά απαιτείται εργαστηριακή διερεύνηση για να προσδιοριστεί η αιτία.

Υπάρχει εμβόλιο;

Ναι, υπάρχουν εμβόλια κατά του Chlamydia abortus. Η επιλογή του κατάλληλου εμβολιαστικού προγράμματος πρέπει να γίνεται με τον κτηνίατρο της εκτροφής και σύμφωνα με τα εγκεκριμένα διαθέσιμα κτηνιατρικά προϊόντα.

Κινδυνεύει ο άνθρωπος;

Ναι. Η λοίμωξη από Chlamydia abortus είναι ζωονόσος. Ιδιαίτερα οι έγκυες γυναίκες πρέπει να αποφεύγουν την επαφή με πρόβατα και αίγες που γεννούν ή αποβάλλουν και με τα αντίστοιχα υλικά τοκετού.

Συμπέρασμα

Η ενζωοτική αποβολή δεν είναι απλώς πρόβλημα μιας προβατίνας που έχασε το αρνί της. Μία αποβολή μπορεί να μολύνει έντονα τον χώρο και να εκθέσει πολλές άλλες προβατίνες. Γι' αυτό η γρήγορη απομόνωση, η σωστή διαχείριση του πλακούντα και των υγρών, η εργαστηριακή διάγνωση και η συνεργασία με τον κτηνίατρο έχουν καθοριστική σημασία.

Σε επίπεδο εκτροφής, ο αποτελεσματικός έλεγχος βασίζεται στην πρόληψη: βιοασφάλεια, έλεγχος εισερχόμενων ζώων, υγιεινή των χώρων τοκετού, καταγραφή των αποβολών και κατάλληλο πρόγραμμα εμβολιασμού όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την εργαστηριακή διάγνωση ή την επιλογή θεραπευτικού και εμβολιαστικού πρωτοκόλλου από τον κτηνίατρο της εκτροφής.

Πηγές

• World Organisation for Animal Health (WOAH) – Ovine chlamydiosis.
• WOAH Terrestrial Code – Infection with Chlamydia abortus.
• MSD Veterinary Manual – Abortion in Sheep.
• UK Health Security Agency – Chlamydia abortus: epidemiology, transmission and prevention.

Read more »

Ασθένειες Προβάτων: Εντεροτοξιναιμία (Στρουμπάρα)

Σύνοψη: Η εντεροτοξιναιμία των προβάτων είναι σοβαρή και συχνά ταχύτατα εξελισσόμενη νόσος που προκαλείται από τοξίνες στελεχών του βακτηρίου Clostridium perfringens. Ιδιαίτερη σημασία στα πρόβατα έχουν οι τύποι B, C και D. Η νόσος μπορεί να εμφανιστεί από τις πρώτες ημέρες ζωής μέχρι και σε ενήλικα ζώα και σε ορισμένες περιπτώσεις το πρώτο εύρημα είναι ένα ζώο που βρίσκεται ξαφνικά νεκρό. Επειδή η θεραπεία των βαριά προσβεβλημένων ζώων συχνά έχει περιορισμένα αποτελέσματα, η πρόληψη με σωστή διατροφή, εμβολιασμό και επαρκή πρόσληψη πρωτογάλακτος έχει καθοριστική σημασία.

Οι εντεροτοξιναιμίες μπορεί να εξελιχθούν εξαιρετικά γρήγορα. Ο εμβολιασμός, η σωστή διατροφή και η προστασία των νεογέννητων μέσω του πρωτογάλακτος αποτελούν βασικά μέτρα πρόληψης.

Τι είναι η εντεροτοξιναιμία

Το Clostridium perfringens είναι βακτήριο που βρίσκεται ευρέως στο περιβάλλον και ορισμένοι τύποι του μπορούν να υπάρχουν και στον γαστρεντερικό σωλήνα υγιών ζώων. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δημιουργηθούν συνθήκες που επιτρέπουν σε συγκεκριμένα στελέχη να πολλαπλασιαστούν έντονα και να παράγουν μεγάλες ποσότητες ισχυρών τοξινών.

Οι τοξίνες αυτές μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες στο έντερο ή, αφού απορροφηθούν, να προκαλέσουν συστηματική τοξιναιμία και βλάβες σε άλλα όργανα. Αυτό εξηγεί γιατί ένα ζώο μπορεί να φαίνεται φυσιολογικό και λίγες ώρες αργότερα να παρουσιάσει βαριά συμπτώματα ή ακόμη και να βρεθεί νεκρό.

Δεν είναι όλες οι εντεροτοξιναιμίες ίδιες

Ο όρος «εντεροτοξιναιμία» χρησιμοποιείται για διαφορετικά σύνδρομα που προκαλούνται από διαφορετικούς τύπους του Clostridium perfringens. Στα πρόβατα είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε ιδιαίτερα τη δυσεντερία των νεογέννητων αρνιών από την εντεροτοξιναιμία τύπου D.

Μορφή	Ποια ζώα αφορά περισσότερο	Χαρακτηριστική εικόνα
Δυσεντερία των αρνιών – τύπος B	Πολύ νεαρά αρνιά, συνήθως κάτω των 3 εβδομάδων	Αιφνίδιος θάνατος ή έντονη κατάπτωση, κοιλιακό άλγος και συχνά αιματηρή διάρροια.
Εντεροτοξιναιμία τύπου C	Μπορεί να προσβάλει νεαρά αλλά και ενήλικα ζώα	Σοβαρή εντερίτιδα και τοξιναιμία με ταχεία εξέλιξη.
Εντεροτοξιναιμία τύπου D	Συχνά καλά αναπτυγμένα αρνιά και ζώα που καταναλώνουν πλούσιο σιτηρέσιο	Αιφνίδιος θάνατος ή νευρολογικά συμπτώματα, ιδιαίτερα μετά από υψηλή πρόσληψη υδατανθράκων.

Γιατί η διατροφή παίζει τόσο μεγάλο ρόλο

Ιδιαίτερα στην εντεροτοξιναιμία τύπου D, η διατροφή αποτελεί βασικό παράγοντα κινδύνου. Η απότομη πρόσληψη μεγάλων ποσοτήτων γάλακτος, δημητριακών ή άλλων τροφών πλούσιων σε εύκολα ζυμώσιμους υδατάνθρακες μπορεί να δημιουργήσει κατάλληλες συνθήκες για έντονο πολλαπλασιασμό του C. perfringens και παραγωγή της ε-τοξίνης.

Γι' αυτό η νόσος μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και στα καλύτερα αναπτυσσόμενα ζώα του κοπαδιού. Ένα αρνί που τρέφεται πολύ καλά δεν είναι απαραίτητα προστατευμένο· σε συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί να βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο.

Αυξημένη προσοχή χρειάζεται όταν γίνεται απότομη αλλαγή από φτωχότερο σε πλούσιο σιτηρέσιο, όταν αυξάνονται γρήγορα τα συμπυκνώματα ή όταν τα ζώα αποκτούν ξαφνικά πρόσβαση σε άφθονη πλούσια βλάστηση.

Η απότομη αύξηση πλούσιων σε υδατάνθρακες τροφών μπορεί να ευνοήσει τον πολλαπλασιασμό του Clostridium perfringens τύπου D και την παραγωγή τοξίνης.

Δυσεντερία των νεογέννητων αρνιών

Η δυσεντερία των αρνιών που σχετίζεται με C. perfringens τύπου B αφορά κυρίως πολύ νεαρά αρνιά. Η εξέλιξη μπορεί να είναι εξαιρετικά γρήγορη και ορισμένα αρνιά πεθαίνουν πριν προλάβουν να εμφανίσουν χαρακτηριστικά συμπτώματα.

Όταν υπάρχουν κλινικά σημεία μπορεί να παρατηρηθούν διακοπή του θηλασμού, έντονη κατάπτωση, αδυναμία, κοιλιακό άλγος και διάρροια που μπορεί να περιέχει αίμα. Η νόσος προκαλεί σοβαρή βλάβη του εντέρου και ο θάνατος μπορεί να επέλθει μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Εντεροτοξιναιμία τύπου D – τι μπορεί να δει ο κτηνοτρόφος

Στην υπεροξεία μορφή μπορεί να μην υπάρχει χρόνος για παρατήρηση συμπτωμάτων. Ο παραγωγός μπορεί απλώς να βρει ένα καλά αναπτυγμένο αρνί νεκρό.

Τι παρατηρώ	Τι σημαίνει
Αιφνίδιος θάνατος	Μπορεί να αποτελεί την πρώτη ένδειξη της νόσου.
Απώλεια συντονισμού	Η ε-τοξίνη μπορεί να προκαλέσει σοβαρές νευρολογικές διαταραχές.
Σπασμοί	Παρατηρούνται σε ορισμένες οξείες περιπτώσεις.
Κυκλικές κινήσεις ή πίεση του κεφαλιού	Μπορούν να εμφανιστούν λόγω της επίδρασης της τοξίνης στο νευρικό σύστημα.
Διάρροια	Μπορεί να εμφανιστεί, αλλά δεν υπάρχει σε κάθε περιστατικό.

Τι κάνω αν υποψιαστώ εντεροτοξιναιμία

Η ταχύτητα εξέλιξης της νόσου σημαίνει ότι δεν πρέπει να περιμένουμε να εμφανιστούν περισσότερα περιστατικά πριν ζητήσουμε κτηνιατρική βοήθεια.

1. Επικοινωνήστε άμεσα με τον κτηνίατρο. Ο αιφνίδιος θάνατος έχει πολλές πιθανές αιτίες και απαιτεί διερεύνηση.
2. Μην αλλάζετε αυθαίρετα θεραπεία ή φάρμακα. Η επιλογή αγωγής εξαρτάται από τη μορφή της νόσου και την κατάσταση του κοπαδιού.
3. Ελέγξτε το πρόσφατο ιστορικό διατροφής. Σημειώστε τυχόν αύξηση συμπυκνωμένων, αλλαγή σιτηρεσίου ή πρόσβαση σε πολύ πλούσια τροφή.
4. Ελέγξτε το εμβολιαστικό ιστορικό. Είναι σημαντικό να γνωρίζει ο κτηνίατρος ποια ζώα έχουν εμβολιαστεί και πότε.
5. Μην κάνετε απότομες αλλαγές στο σιτηρέσιο των υπόλοιπων ζώων. Οι διορθώσεις πρέπει να γίνονται οργανωμένα.
6. Καταγράψτε τα περιστατικά. Ηλικία, διατροφή, ημερομηνία, συμπτώματα και εμβολιαστική κατάσταση βοηθούν στη διερεύνηση.

Σε αιφνίδιους θανάτους ελέγχουμε μαζί με τον κτηνίατρο την ηλικία των ζώων, τη διατροφή, τις πρόσφατες αλλαγές στο σιτηρέσιο και το ιστορικό εμβολιασμού.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Ο αιφνίδιος θάνατος ή τα νευρολογικά συμπτώματα δεν αρκούν για να επιβεβαιωθεί εντεροτοξιναιμία. Υπάρχουν αρκετές άλλες παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν παρόμοια εικόνα.

Η διάγνωση βασίζεται στο ιστορικό της εκτροφής, στην κλινική και νεκροτομική εικόνα και στην εργαστηριακή διερεύνηση. Στην εντεροτοξιναιμία τύπου D ιδιαίτερη σημασία έχει η ανίχνευση της ε-τοξίνης στο υγρό του λεπτού εντέρου.

Επειδή η ποιότητα του δείγματος επηρεάζεται από τον χρόνο που περνά μετά τον θάνατο, ο παραγωγός πρέπει να επικοινωνεί γρήγορα με τον κτηνίατρο όταν εμφανίζονται αιφνίδιοι θάνατοι.

Υπάρχει θεραπεία;

Στις υπεροξείες μορφές η θεραπεία συχνά έχει περιορισμένη επιτυχία επειδή η νόσος εξελίσσεται πολύ γρήγορα. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν ειδικές αντιτοξίνες και άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις, αλλά η επιλογή τους αποτελεί κτηνιατρική απόφαση.

Δεν είναι σωστό να εφαρμόζεται προληπτικά αντιβιοτική αγωγή σε ολόκληρο το κοπάδι χωρίς κτηνιατρική αξιολόγηση. Η αντιμετώπιση πρέπει να βασίζεται στη διάγνωση, στην επιδημιολογική εικόνα και στις ανάγκες της συγκεκριμένης εκτροφής.

Ο εμβολιασμός είναι το βασικό όπλο πρόληψης

Ο εμβολιασμός αποτελεί τον σημαντικότερο ειδικό τρόπο πρόληψης των κλωστηριδιακών εντεροτοξιναιμιών. Διατίθενται συνδυασμένα κλωστηριδιακά εμβόλια που περιλαμβάνουν αντιγόνα έναντι διαφορετικών τύπων του Clostridium perfringens και άλλων κλωστηριδίων.

Οι προβατίνες συνήθως εμβολιάζονται πριν τον τοκετό ώστε να αναπτύξουν υψηλά επίπεδα αντισωμάτων, τα οποία μεταφέρονται στο νεογέννητο μέσω του πρωτογάλακτος. Η προστασία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά τις πρώτες εβδομάδες ζωής.

Το ακριβές πρόγραμμα δεν πρέπει να ορίζεται με έναν γενικό κανόνα τύπου «δύο εμβολιασμοί κάθε χρόνο». Εξαρτάται από το εμβόλιο, το προηγούμενο εμβολιαστικό ιστορικό και τις συνθήκες της εκτροφής. Σε πολλά προγράμματα προβλέπεται αναμνηστική δόση στις μητέρες περίπου 4–6 εβδομάδες πριν τον τοκετό.

Σημαντικό: Ακολουθείτε το εγκεκριμένο φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου εμβολίου και το πρόγραμμα που έχει καθορίσει ο κτηνίατρος της εκτροφής.

Το πρωτόγαλα προστατεύει το νεογέννητο

Ο εμβολιασμός της μητέρας έχει αξία για το νεογέννητο μόνο όταν το αρνί λάβει επαρκή ποσότητα καλής ποιότητας πρωτογάλακτος εγκαίρως. Μέσω του πρωτογάλακτος μεταφέρονται τα μητρικά αντισώματα που παρέχουν παθητική προστασία κατά την ευαίσθητη πρώτη περίοδο της ζωής.

Γι' αυτό ο έλεγχος ότι τα νεογέννητα θηλάζουν σωστά αποτελεί ουσιαστικό μέρος της πρόληψης και όχι απλώς θέμα διατροφής.

Διατροφική πρόληψη

• Κάνετε τις αλλαγές του σιτηρεσίου σταδιακά.
• Αποφεύγετε απότομη υπερκατανάλωση δημητριακών και συμπυκνωμένων ζωοτροφών.
• Προσέχετε ιδιαίτερα τα ταχέως αναπτυσσόμενα και πολύ καλά τρεφόμενα αρνιά.
• Μην αφήνετε πεινασμένα ζώα να αποκτούν ξαφνικά απεριόριστη πρόσβαση σε πλούσια τροφή.
• Οργανώστε κάθε σημαντική αλλαγή διατροφής πριν εφαρμοστεί στο κοπάδι.

Checklist πρόληψης

• Γνωρίζω το εμβολιαστικό πρόγραμμα των προβατίνων.
• Προγραμματίζω εγκαίρως τον εμβολιασμό πριν από τις γέννες.
• Ελέγχω ότι τα νεογέννητα λαμβάνουν επαρκές πρωτόγαλα.
• Δεν αλλάζω απότομα το σιτηρέσιο.
• Αυξάνω σταδιακά τις συμπυκνωμένες ζωοτροφές.
• Παρακολουθώ ιδιαίτερα τα γρήγορα αναπτυσσόμενα αρνιά.
• Καταγράφω κάθε αιφνίδιο θάνατο.
• Σε ασυνήθιστους αιφνίδιους θανάτους επικοινωνώ με τον κτηνίατρο για διερεύνηση.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί ένα υγιές και πολύ καλά αναπτυγμένο αρνί να πεθάνει από εντεροτοξιναιμία;

Ναι. Ιδιαίτερα η εντεροτοξιναιμία τύπου D μπορεί να εμφανιστεί σε καλά αναπτυγμένα ζώα που καταναλώνουν πλούσια τροφή. Ο αιφνίδιος θάνατος μπορεί να είναι το πρώτο σημάδι.

Η διάρροια υπάρχει πάντα;

Όχι. Ανάλογα με τον τύπο του C. perfringens, την ηλικία και τη μορφή της νόσου, η διάρροια μπορεί να είναι έντονη ή να απουσιάζει εντελώς.

Γιατί κινδυνεύουν τα ζώα μετά από απότομη αύξηση των καρπών;

Η μεγάλη πρόσληψη εύκολα ζυμώσιμων υδατανθράκων μπορεί να δημιουργήσει στο έντερο συνθήκες που ευνοούν τον έντονο πολλαπλασιασμό του C. perfringens τύπου D και την παραγωγή τοξίνης.

Αρκεί να εμβολιάσω τις προβατίνες;

Ο εμβολιασμός των μητέρων αποτελεί βασικό μέτρο, αλλά πρέπει να συνδυάζεται με σωστή πρόσληψη πρωτογάλακτος από τα νεογέννητα και στη συνέχεια με το κατάλληλο εμβολιαστικό πρόγραμμα των νεαρών ζώων.

Πόσες φορές τον χρόνο πρέπει να εμβολιάζω;

Δεν υπάρχει ένας αριθμός δόσεων που να εφαρμόζεται σε κάθε εμβόλιο και κάθε εκτροφή. Το αρχικό σχήμα και οι αναμνηστικές δόσεις καθορίζονται από το εγκεκριμένο προϊόν, την ηλικία και το προηγούμενο εμβολιαστικό ιστορικό των ζώων και τις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Μπορώ να προλάβω την εντεροτοξιναιμία μόνο με σωστή διατροφή;

Όχι. Η σωστή διαχείριση της διατροφής μειώνει σημαντικά ορισμένους παράγοντες κινδύνου, ιδιαίτερα για τον τύπο D, αλλά δεν αντικαθιστά τον εμβολιασμό.

Συμπέρασμα

Η εντεροτοξιναιμία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα νόσου στην οποία η πρόληψη έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από την προσπάθεια θεραπείας αφού εμφανιστούν βαριά συμπτώματα. Η ταχύτητα με την οποία δρουν οι κλωστηριδιακές τοξίνες μπορεί να αφήσει ελάχιστο χρόνο αντίδρασης.

Ένα οργανωμένο πρόγραμμα εμβολιασμού, επαρκές πρωτόγαλα στα νεογέννητα και σταδιακές αλλαγές στη διατροφή αποτελούν τους βασικούς άξονες προστασίας του κοπαδιού.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, τη νεκροτομική και εργαστηριακή διερεύνηση ή την επιλογή θεραπευτικού και εμβολιαστικού πρωτοκόλλου από τον κτηνίατρο της εκτροφής.

Πηγές

• MSD Veterinary Manual – Enterotoxemias in Animals.
• MSD Veterinary Manual – Intestinal Diseases in Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Nutritional Diseases of Sheep.

Read more »

Ασθένειες Προβάτων: Ψευδοφυματίωση (τυρώδης λεµφαδενίτιδα)

Σύνοψη: Η ψευδοφυματίωση ή τυρώδης λεμφαδενίτιδα είναι χρόνια λοιμώδης νόσος των προβάτων και των αιγών που προκαλείται από το βακτήριο Corynebacterium pseudotuberculosis. Χαρακτηρίζεται κυρίως από τη δημιουργία αποστημάτων στους λεμφαδένες, αλλά μπορεί να προσβάλει και εσωτερικά όργανα χωρίς εμφανή εξωτερικά σημεία. Μόλις εγκατασταθεί σε ένα κοπάδι είναι δύσκολο να εξαλειφθεί. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η έγκαιρη αναγνώριση των ύποπτων ζώων, η απομόνωσή τους, η αποφυγή διασποράς του περιεχομένου των αποστημάτων και η σχολαστική υγιεινή κατά το κούρεμα.

Η τυρώδης λεμφαδενίτιδα είναι χρόνια νόσος και μπορεί να παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα μέσα σε ένα κοπάδι.

Τι είναι η ψευδοφυματίωση

Η ψευδοφυματίωση, γνωστή διεθνώς ως caseous lymphadenitis (CL), προκαλείται από το βακτήριο Corynebacterium pseudotuberculosis. Προσβάλλει κυρίως πρόβατα και αίγες και χαρακτηρίζεται από τον σχηματισμό αποστημάτων στους λεμφαδένες ή και στα εσωτερικά όργανα.

Το βακτήριο παράγει, μεταξύ άλλων παραγόντων λοιμογόνου δύναμης, την εξωτοξίνη φωσφολιπάση D, η οποία διευκολύνει τη διασπορά του μέσα στον οργανισμό. Μετά την είσοδό του από το δέρμα ή τους βλεννογόνους μπορεί να μεταφερθεί μέσω του λεμφικού συστήματος και να εγκατασταθεί στους λεμφαδένες.

Η περίοδος επώασης μπορεί να είναι μεγάλη. Αυτό δημιουργεί ιδιαίτερο πρόβλημα κατά την αγορά ζώων, επειδή ένα φαινομενικά υγιές ζώο μπορεί να βρίσκεται ακόμη στο στάδιο επώασης της λοίμωξης.

Πώς μεταδίδεται

Η σημαντικότερη πηγή μόλυνσης είναι το πυώδες υλικό από αποστήματα μολυσμένων ζώων. Όταν ένα απόστημα ανοίξει, πολύ μεγάλος αριθμός βακτηρίων μπορεί να περάσει στο περιβάλλον και να μολύνει εγκαταστάσεις, στρωμνή, εργαλεία και εξοπλισμό.

Το βακτήριο εισέρχεται συχνά στον οργανισμό μέσα από μικρούς τραυματισμούς του δέρματος. Για τον λόγο αυτό το κούρεμα αποτελεί κρίσιμο σημείο για τη μετάδοση: μία μολυσμένη λεπίδα ή κουρευτική μηχανή μπορεί να μεταφέρει μολυσμένο υλικό από ζώο σε ζώο.

Το C. pseudotuberculosis παρουσιάζει επίσης σημαντική αντοχή στο περιβάλλον. Έχει αναφερθεί επιβίωση περίπου δύο μηνών σε υλικά όπως στρωμνή και ξύλο και έως περίπου οκτώ μήνες στο έδαφος υπό κατάλληλες συνθήκες.

Οι δύο μορφές της νόσου

Μορφή	Τι συμβαίνει	Τι μπορεί να παρατηρήσει ο κτηνοτρόφος
Εξωτερική	Δημιουργούνται αποστήματα σε επιφανειακούς λεμφαδένες.	Διογκώσεις ή αποστήματα, συνήθως κοντά σε περιοχές όπου βρίσκονται λεμφαδένες.
Εσωτερική	Δημιουργούνται αποστήματα σε εσωτερικούς λεμφαδένες και όργανα.	Μπορεί να μην υπάρχει εμφανές απόστημα. Παρατηρούνται ενδεχομένως χρόνια απώλεια βάρους και μειωμένη ανάπτυξη ή παραγωγικότητα.

Πού εμφανίζονται τα εξωτερικά αποστήματα

Τα αποστήματα συνδέονται συχνά με τους επιφανειακούς λεμφαδένες και μπορούν να εμφανιστούν σε χαρακτηριστικά σημεία του σώματος, όπως γύρω από το κεφάλι και την κάτω γνάθο, στον τράχηλο και την περιοχή των ώμων, μπροστά από τους μηρούς και σε άλλες περιοχές όπου βρίσκονται επιφανειακοί λεμφαδένες.

Κατά τον έλεγχο ενός ζώου δίνουμε προσοχή σε ασυνήθιστες διογκώσεις στις περιοχές των επιφανειακών λεμφαδένων.

Τι συμβαίνει μέσα στο απόστημα

Το περιεχόμενο των αποστημάτων είναι χαρακτηριστικά παχύρρευστο και συνήθως άοσμο. Στα πρόβατα μπορεί σταδιακά να αποκτήσει πολύ πυκνή, τυρώδη σύσταση και χαρακτηριστική διαστρωμάτωση.

Δεν πρέπει όμως ο παραγωγός να ανοίγει ένα ύποπτο απόστημα μέσα στον στάβλο ή ανάμεσα στα υπόλοιπα ζώα. Αν το περιεχόμενο διασκορπιστεί, μπορεί να μολύνει τον χώρο και να δημιουργήσει νέες εστίες μόλυνσης.

Συμπτώματα

Στην εξωτερική μορφή, το συχνότερο εύρημα είναι μία ή περισσότερες διογκώσεις ή αποστήματα στις περιοχές των λεμφαδένων. Πέρα από αυτά, το ζώο μπορεί να μη δείχνει εμφανώς άρρωστο.

Η εσωτερική μορφή είναι περισσότερο ύπουλη. Τα αποστήματα μπορεί να βρίσκονται στους πνεύμονες, στο ήπαρ ή σε άλλους εσωτερικούς λεμφαδένες και όργανα. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να παρατηρούνται χρόνια απώλεια βάρους, κακή σωματική κατάσταση και μειωμένη απόδοση.

Όταν υπάρχει προσβολή των πνευμόνων μπορεί επίσης να εμφανιστούν χρόνιος βήχας, ρινικό έκκριμα ή άλλα αναπνευστικά συμπτώματα.

Γιατί είναι δύσκολο να φύγει από μια εκτροφή

Η ψευδοφυματίωση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα νόσου στην οποία η πρόληψη είναι πολύ ευκολότερη από την εκρίζωση. Τα μολυσμένα ζώα μπορούν να παρουσιάσουν νέα αποστήματα μήνες αργότερα, ενώ ζώα με εσωτερική μορφή μπορεί να αποτελούν πηγή μόλυνσης χωρίς να έχουν εμφανείς εξωτερικές αλλοιώσεις.

Παράλληλα, το βακτήριο μπορεί να επιβιώνει για μήνες στο περιβάλλον. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος μετάδοσης μεταξύ μολυσμένων ζώων, περιβάλλοντος και νέων μικροτραυματισμών.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Η παρουσία αποστήματος σε περιοχή επιφανειακού λεμφαδένα δημιουργεί ισχυρή υποψία, αλλά δεν αρκεί για οριστική διάγνωση. Αποστήματα μπορούν να προκαλέσουν και άλλα βακτήρια.

Η οριστική επιβεβαίωση γίνεται με εργαστηριακή απομόνωση και καλλιέργεια του Corynebacterium pseudotuberculosis από κατάλληλο δείγμα του αποστήματος. Υπάρχουν επίσης ορολογικές εξετάσεις που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο ελέγχου μιας εκτροφής.

Τι κάνω όταν εντοπίσω ύποπτο απόστημα

1. Απομονώνω το ύποπτο ζώο.
2. Δεν ανοίγω το απόστημα μέσα στον χώρο του κοπαδιού.
3. Επικοινωνώ με τον κτηνίατρο για εξέταση και κατάλληλη δειγματοληψία.
4. Αποφεύγω το κούρεμα του ύποπτου ζώου μαζί με τα υπόλοιπα.
5. Καθαρίζω και απολυμαίνω σχολαστικά εξοπλισμό και επιφάνειες που ενδέχεται να έχουν μολυνθεί.
6. Ελέγχω τα υπόλοιπα ζώα για παρόμοιες διογκώσεις.

Θεραπεύεται;

Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η ψευδοφυματίωση δεν θεωρείται νόσος που θεραπεύεται αξιόπιστα με μια απλή αντιβίωση. Τα αποστήματα περιβάλλονται από κάψα, γεγονός που δυσκολεύει τη διείσδυση πολλών αντιμικροβιακών ουσιών, ενώ οι υποτροπές είναι συχνές.

Σε ορισμένα ζώα ο κτηνίατρος μπορεί να επιλέξει χειρουργική αντιμετώπιση ενός προσβάσιμου αποστήματος ή συγκεκριμένη αντιμικροβιακή αγωγή. Ακόμη και τότε όμως δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι το ζώο έχει απαλλαγεί οριστικά από τη λοίμωξη.

Σε ένα πρόγραμμα εξυγίανσης της εκτροφής, η απομάκρυνση των επιβεβαιωμένα μολυσμένων ζώων αποτελεί συχνά την αποτελεσματικότερη στρατηγική για τη σταδιακή μείωση της νόσου στο κοπάδι.

Κούρεμα: ένα από τα σημαντικότερα σημεία πρόληψης

Το κούρεμα μπορεί να δημιουργήσει μικροσκοπικούς τραυματισμούς στο δέρμα και ταυτόχρονα να μεταφέρει μολυσμένο υλικό μέσω των λεπίδων και του εξοπλισμού. Για αυτό απαιτείται ιδιαίτερη οργάνωση.

• Ελέγξτε τα ζώα για αποστήματα πριν αρχίσει το κούρεμα.
• Τα ύποπτα ή μολυσμένα ζώα δεν πρέπει να κουρεύονται μαζί με τα υγιή.
• Τα ζώα με γνωστές αλλοιώσεις κουρεύονται τελευταία, εφόσον αυτό κριθεί κατάλληλο.
• Οι λεπίδες και ο εξοπλισμός καθαρίζονται και απολυμαίνονται μεταξύ των ζώων.
• Οι τραυματισμοί αντιμετωπίζονται άμεσα και σύμφωνα με τις οδηγίες του κτηνιάτρου.
• Αποφεύγεται η διασπορά υλικού από τυχόν απόστημα στον χώρο κουρέματος.

Το κούρεμα είναι κρίσιμο σημείο βιοασφάλειας. Ο σωστός έλεγχος των ζώων και η απολύμανση του εξοπλισμού μειώνουν τον κίνδυνο μετάδοσης.

Αγορά νέων ζώων

Η είσοδος νέων ζώων είναι ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους η νόσος μπορεί να εισαχθεί σε ένα καθαρό κοπάδι.

• Επιλέγουμε ζώα από εκτροφές με γνωστό υγειονομικό ιστορικό.
• Εξετάζουμε προσεκτικά τις περιοχές των επιφανειακών λεμφαδένων.
• Αναζητούμε όχι μόνο ενεργά αποστήματα αλλά και ουλές από παλαιότερες αλλοιώσεις.
• Τα νεοεισερχόμενα ζώα παραμένουν σε καραντίνα πριν ενωθούν με το κοπάδι.
• Σε οργανωμένο πρόγραμμα ελέγχου μπορεί να χρησιμοποιηθεί και εργαστηριακός ή ορολογικός έλεγχος σε συνεργασία με τον κτηνίατρο.

Εμβολιασμός

Υπάρχουν εμβόλια κατά της τυρώδους λεμφαδενίτιδας σε ορισμένες χώρες και μπορούν να αποτελέσουν μέρος ενός οργανωμένου προγράμματος ελέγχου. Ο εμβολιασμός όμως δεν θεραπεύει ήδη μολυσμένα ζώα και δεν παρέχει 100% προστασία.

Η διαθεσιμότητα, η αδειοδότηση και το κατάλληλο πρόγραμμα εμβολιασμού διαφέρουν ανά χώρα και προϊόν. Για τον λόγο αυτό ο εμβολιασμός πρέπει να αποφασίζεται μαζί με τον κτηνίατρο και με βάση τα διαθέσιμα εγκεκριμένα κτηνιατρικά προϊόντα.

Checklist πρόληψης στην εκτροφή

• Ελέγχω τακτικά τα ζώα για διογκώσεις κοντά στους λεμφαδένες.
• Απομονώνω αμέσως κάθε ύποπτο ζώο.
• Δεν ανοίγω αποστήματα μέσα στον στάβλο.
• Απολυμαίνω σχολαστικά τον εξοπλισμό κουρέματος.
• Περιορίζω τραυματισμούς από αιχμηρά σύρματα, καρφιά και ακατάλληλες ταΐστρες.
• Εφαρμόζω καραντίνα στα νεοεισερχόμενα ζώα.
• Δεν αγοράζω ζώα με ανεξήγητες διογκώσεις ή ύποπτες ουλές.
• Συνεργάζομαι με τον κτηνίατρο για εργαστηριακή επιβεβαίωση ύποπτων περιστατικών.

Συχνές ερωτήσεις

Αν ένα πρόβατο έχει απόστημα, έχει σίγουρα ψευδοφυματίωση;

Όχι. Και άλλα βακτήρια μπορούν να δημιουργήσουν αποστήματα. Η θέση και η μορφή του αποστήματος δημιουργούν υποψία, αλλά η επιβεβαίωση γίνεται εργαστηριακά.

Μπορώ να ανοίξω μόνος μου το απόστημα;

Δεν πρέπει να ανοίγεται ανεξέλεγκτα μέσα στην εκτροφή. Το περιεχόμενο μπορεί να περιέχει μεγάλη ποσότητα βακτηρίων και να μολύνει το περιβάλλον, τον εξοπλισμό και άλλα ζώα.

Γιατί είναι τόσο σημαντικό το κούρεμα;

Επειδή δημιουργούνται μικροτραυματισμοί στο δέρμα και ο ίδιος εξοπλισμός χρησιμοποιείται διαδοχικά σε πολλά ζώα. Αν μολυνθεί με υλικό από ένα προσβεβλημένο ζώο, μπορεί να συμβάλει στη μετάδοση.

Ένα ζώο χωρίς εξωτερικό απόστημα μπορεί να είναι μολυσμένο;

Ναι. Η εσωτερική μορφή μπορεί να προκαλεί αποστήματα σε λεμφαδένες και όργανα χωρίς εμφανείς εξωτερικές αλλοιώσεις.

Μεταδίδεται στον άνθρωπο;

Η λοίμωξη στον άνθρωπο είναι σπάνια, αλλά το Corynebacterium pseudotuberculosis έχει ζωονοσογόνο δυναμικό. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται προσοχή κατά τον χειρισμό μολυσμένων ζώων και ιδιαίτερα πυώδους υλικού από αποστήματα.

Αν μπει στο κοπάδι, μπορεί να εξαφανιστεί;

Μπορεί να ελεγχθεί και να μειωθεί σημαντικά, αλλά απαιτεί συστηματικό πρόγραμμα. Απομόνωση και απομάκρυνση μολυσμένων ζώων, έλεγχος νέων ζώων, σωστό κούρεμα, απολύμανση και συνεχής επιτήρηση είναι πολύ σημαντικότερα από την αντιμετώπιση ενός μεμονωμένου αποστήματος.

Συμπέρασμα

Η ψευδοφυματίωση είναι περισσότερο πρόβλημα διαχείρισης ολόκληρου του κοπαδιού παρά ενός μεμονωμένου αποστήματος. Ένα απόστημα που ανοίγει ανεξέλεγκτα μπορεί να μολύνει το περιβάλλον και να βοηθήσει τη νόσο να εγκατασταθεί στην εκτροφή για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η καλύτερη στρατηγική είναι να εμποδίσουμε την είσοδο της νόσου και, όταν εμφανιστεί ύποπτο περιστατικό, να το εντοπίσουμε γρήγορα: καραντίνα νέων ζώων, συστηματικός έλεγχος, απομόνωση των ύποπτων ζώων και πολύ αυστηρή υγιεινή κατά το κούρεμα.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει ενημερωτικές πληροφορίες και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την εργαστηριακή διάγνωση ή την επιλογή θεραπείας από κτηνίατρο. Η διάνοιξη αποστήματος και η χρήση αντιμικροβιακών σε παραγωγικά ζώα πρέπει να γίνονται μόνο στο πλαίσιο κτηνιατρικής καθοδήγησης.

Πηγές

• Merck Veterinary Manual – Caseous Lymphadenitis of Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Caseous Lymphadenitis of Sheep and Goats.

Read more »

Ασθένειες Προβάτων: Κοινούρωση

Η κοινούρωση (ή κυνουρίαση) είναι ασθένεια του νευρικού συστήματος των προβάτων που προκαλείται από το παράσιτο Coenurus ceredralis το οποίο εγκαθιστάτε σε διάφορα σημεία του εγκεφάλου.

Το συγκεκριμένο παράσιτο προέρχεται από σαρκοφάγα (συνήθως σκύλους) που μολύνουν την τροφή των προβάτων. Η κοινούρωση μπορεί να εμφανιστεί τόσο µε οξεία όσο και χρόνια μορφή. Η οξεία μορφή της κοινούρωσης εμφανίζεται περίπου 10 ημέρες μετά την κατάποση μεγάλου αριθμού αυγών της ταινίας. Τα νεαρά αρνιά ηλικίας 6-8 εβδομάδων είναι πιθανό να εμφανίσουν σημάδια οξείας νόσου. Συμπτώματα φλεγμονώδους και αλλεργικής αντίδρασης. Ορισμένα μπορεί να πεθάνουν σε διάστημα 5-7 ημέρες µε συμπτώματα μηνιγγοεγκεφαλίτιδας. Η χρόνια κοινούρωση συµβαίνει κυρίως σε πρόβατα 6-18 μηνών. Ο χρόνος που απαιτείται για τις προνύμφες να μεταναστεύσουν, να αναπτυχθούν και να προκαλέσουν δυσλειτουργία στο κεντρικό νευρικό σύστημα κυμαίνεται από 2 έως 6 μήνες.

Συμπτώματα
Τα πρώτα σημάδια συνδέονται µε αλλαγή στην συµπεριφορά του ζώου, συνήθως παραμένει µόνο του στο τέλος του κοπαδιού. Καθώς η κύστη αυξάνεται τα κλινικά συμπτώματα επιδεινώνονται: κατάθλιψη, μονομερής τύφλωσης, κυκλικές κινήσεις, αλλαγή της στάσης της κεφαλής, αδυναμία, έλλειψη συντονισμού, κατάπτωση και τέλος παράλυση.

Θεραπεία
Το πρόβατο εάν δεν αντιμετωπισθεί χειρουργικά θα καταλήξει. Ο καλύτερος έλεγχος και πρόληψη είναι η προσεγμένη διατροφή των σκύλων (να μην χορηγούνται ωμά κρέατα), καθώς και ο συστηματικός αποπαρασιτισμός τους. Κάθε τρεις μήνες να τους χορηγείται ανθελμινθικό και κατά τη διάρκεια της θεραπείας να συγκεντρώνονται τα κόπρανά τους και να καταστρέφονται.

Εγγραφείτε ώστε να λαμβάνετε νέα μας στο email σας.

Στο email μας μπορείτε να στέλνετε φωτογραφίες, αγγελίες και ερωτήσεις. Αν έχετε ποιμνιοστάσιο, μπορούμε να σας κάνουμε και ένα αφιέρωμα μέσα στο blog μας αν μας στείλετε υλικό. Διαφορετικά μπορείτε απλά να σχολιάσετε το άρθρο παρακάτω.

Read more »