Ασθένειες Προβάτων: Εντεροτοξιναιμία (Στρουμπάρα)

Σύνοψη: Η εντεροτοξιναιμία των προβάτων είναι σοβαρή και συχνά ταχύτατα εξελισσόμενη νόσος που προκαλείται από τοξίνες στελεχών του βακτηρίου Clostridium perfringens. Ιδιαίτερη σημασία στα πρόβατα έχουν οι τύποι B, C και D. Η νόσος μπορεί να εμφανιστεί από τις πρώτες ημέρες ζωής μέχρι και σε ενήλικα ζώα και σε ορισμένες περιπτώσεις το πρώτο εύρημα είναι ένα ζώο που βρίσκεται ξαφνικά νεκρό. Επειδή η θεραπεία των βαριά προσβεβλημένων ζώων συχνά έχει περιορισμένα αποτελέσματα, η πρόληψη με σωστή διατροφή, εμβολιασμό και επαρκή πρόσληψη πρωτογάλακτος έχει καθοριστική σημασία.

Οι εντεροτοξιναιμίες μπορεί να εξελιχθούν εξαιρετικά γρήγορα. Ο εμβολιασμός, η σωστή διατροφή και η προστασία των νεογέννητων μέσω του πρωτογάλακτος αποτελούν βασικά μέτρα πρόληψης.

Τι είναι η εντεροτοξιναιμία

Το Clostridium perfringens είναι βακτήριο που βρίσκεται ευρέως στο περιβάλλον και ορισμένοι τύποι του μπορούν να υπάρχουν και στον γαστρεντερικό σωλήνα υγιών ζώων. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δημιουργηθούν συνθήκες που επιτρέπουν σε συγκεκριμένα στελέχη να πολλαπλασιαστούν έντονα και να παράγουν μεγάλες ποσότητες ισχυρών τοξινών.

Οι τοξίνες αυτές μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες στο έντερο ή, αφού απορροφηθούν, να προκαλέσουν συστηματική τοξιναιμία και βλάβες σε άλλα όργανα. Αυτό εξηγεί γιατί ένα ζώο μπορεί να φαίνεται φυσιολογικό και λίγες ώρες αργότερα να παρουσιάσει βαριά συμπτώματα ή ακόμη και να βρεθεί νεκρό.

Δεν είναι όλες οι εντεροτοξιναιμίες ίδιες

Ο όρος «εντεροτοξιναιμία» χρησιμοποιείται για διαφορετικά σύνδρομα που προκαλούνται από διαφορετικούς τύπους του Clostridium perfringens. Στα πρόβατα είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε ιδιαίτερα τη δυσεντερία των νεογέννητων αρνιών από την εντεροτοξιναιμία τύπου D.

Μορφή	Ποια ζώα αφορά περισσότερο	Χαρακτηριστική εικόνα
Δυσεντερία των αρνιών – τύπος B	Πολύ νεαρά αρνιά, συνήθως κάτω των 3 εβδομάδων	Αιφνίδιος θάνατος ή έντονη κατάπτωση, κοιλιακό άλγος και συχνά αιματηρή διάρροια.
Εντεροτοξιναιμία τύπου C	Μπορεί να προσβάλει νεαρά αλλά και ενήλικα ζώα	Σοβαρή εντερίτιδα και τοξιναιμία με ταχεία εξέλιξη.
Εντεροτοξιναιμία τύπου D	Συχνά καλά αναπτυγμένα αρνιά και ζώα που καταναλώνουν πλούσιο σιτηρέσιο	Αιφνίδιος θάνατος ή νευρολογικά συμπτώματα, ιδιαίτερα μετά από υψηλή πρόσληψη υδατανθράκων.

Γιατί η διατροφή παίζει τόσο μεγάλο ρόλο

Ιδιαίτερα στην εντεροτοξιναιμία τύπου D, η διατροφή αποτελεί βασικό παράγοντα κινδύνου. Η απότομη πρόσληψη μεγάλων ποσοτήτων γάλακτος, δημητριακών ή άλλων τροφών πλούσιων σε εύκολα ζυμώσιμους υδατάνθρακες μπορεί να δημιουργήσει κατάλληλες συνθήκες για έντονο πολλαπλασιασμό του C. perfringens και παραγωγή της ε-τοξίνης.

Γι' αυτό η νόσος μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και στα καλύτερα αναπτυσσόμενα ζώα του κοπαδιού. Ένα αρνί που τρέφεται πολύ καλά δεν είναι απαραίτητα προστατευμένο· σε συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί να βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο.

Αυξημένη προσοχή χρειάζεται όταν γίνεται απότομη αλλαγή από φτωχότερο σε πλούσιο σιτηρέσιο, όταν αυξάνονται γρήγορα τα συμπυκνώματα ή όταν τα ζώα αποκτούν ξαφνικά πρόσβαση σε άφθονη πλούσια βλάστηση.

Η απότομη αύξηση πλούσιων σε υδατάνθρακες τροφών μπορεί να ευνοήσει τον πολλαπλασιασμό του Clostridium perfringens τύπου D και την παραγωγή τοξίνης.

Δυσεντερία των νεογέννητων αρνιών

Η δυσεντερία των αρνιών που σχετίζεται με C. perfringens τύπου B αφορά κυρίως πολύ νεαρά αρνιά. Η εξέλιξη μπορεί να είναι εξαιρετικά γρήγορη και ορισμένα αρνιά πεθαίνουν πριν προλάβουν να εμφανίσουν χαρακτηριστικά συμπτώματα.

Όταν υπάρχουν κλινικά σημεία μπορεί να παρατηρηθούν διακοπή του θηλασμού, έντονη κατάπτωση, αδυναμία, κοιλιακό άλγος και διάρροια που μπορεί να περιέχει αίμα. Η νόσος προκαλεί σοβαρή βλάβη του εντέρου και ο θάνατος μπορεί να επέλθει μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Εντεροτοξιναιμία τύπου D – τι μπορεί να δει ο κτηνοτρόφος

Στην υπεροξεία μορφή μπορεί να μην υπάρχει χρόνος για παρατήρηση συμπτωμάτων. Ο παραγωγός μπορεί απλώς να βρει ένα καλά αναπτυγμένο αρνί νεκρό.

Τι παρατηρώ	Τι σημαίνει
Αιφνίδιος θάνατος	Μπορεί να αποτελεί την πρώτη ένδειξη της νόσου.
Απώλεια συντονισμού	Η ε-τοξίνη μπορεί να προκαλέσει σοβαρές νευρολογικές διαταραχές.
Σπασμοί	Παρατηρούνται σε ορισμένες οξείες περιπτώσεις.
Κυκλικές κινήσεις ή πίεση του κεφαλιού	Μπορούν να εμφανιστούν λόγω της επίδρασης της τοξίνης στο νευρικό σύστημα.
Διάρροια	Μπορεί να εμφανιστεί, αλλά δεν υπάρχει σε κάθε περιστατικό.

Τι κάνω αν υποψιαστώ εντεροτοξιναιμία

Η ταχύτητα εξέλιξης της νόσου σημαίνει ότι δεν πρέπει να περιμένουμε να εμφανιστούν περισσότερα περιστατικά πριν ζητήσουμε κτηνιατρική βοήθεια.

1. Επικοινωνήστε άμεσα με τον κτηνίατρο. Ο αιφνίδιος θάνατος έχει πολλές πιθανές αιτίες και απαιτεί διερεύνηση.
2. Μην αλλάζετε αυθαίρετα θεραπεία ή φάρμακα. Η επιλογή αγωγής εξαρτάται από τη μορφή της νόσου και την κατάσταση του κοπαδιού.
3. Ελέγξτε το πρόσφατο ιστορικό διατροφής. Σημειώστε τυχόν αύξηση συμπυκνωμένων, αλλαγή σιτηρεσίου ή πρόσβαση σε πολύ πλούσια τροφή.
4. Ελέγξτε το εμβολιαστικό ιστορικό. Είναι σημαντικό να γνωρίζει ο κτηνίατρος ποια ζώα έχουν εμβολιαστεί και πότε.
5. Μην κάνετε απότομες αλλαγές στο σιτηρέσιο των υπόλοιπων ζώων. Οι διορθώσεις πρέπει να γίνονται οργανωμένα.
6. Καταγράψτε τα περιστατικά. Ηλικία, διατροφή, ημερομηνία, συμπτώματα και εμβολιαστική κατάσταση βοηθούν στη διερεύνηση.

Σε αιφνίδιους θανάτους ελέγχουμε μαζί με τον κτηνίατρο την ηλικία των ζώων, τη διατροφή, τις πρόσφατες αλλαγές στο σιτηρέσιο και το ιστορικό εμβολιασμού.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Ο αιφνίδιος θάνατος ή τα νευρολογικά συμπτώματα δεν αρκούν για να επιβεβαιωθεί εντεροτοξιναιμία. Υπάρχουν αρκετές άλλες παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν παρόμοια εικόνα.

Η διάγνωση βασίζεται στο ιστορικό της εκτροφής, στην κλινική και νεκροτομική εικόνα και στην εργαστηριακή διερεύνηση. Στην εντεροτοξιναιμία τύπου D ιδιαίτερη σημασία έχει η ανίχνευση της ε-τοξίνης στο υγρό του λεπτού εντέρου.

Επειδή η ποιότητα του δείγματος επηρεάζεται από τον χρόνο που περνά μετά τον θάνατο, ο παραγωγός πρέπει να επικοινωνεί γρήγορα με τον κτηνίατρο όταν εμφανίζονται αιφνίδιοι θάνατοι.

Υπάρχει θεραπεία;

Στις υπεροξείες μορφές η θεραπεία συχνά έχει περιορισμένη επιτυχία επειδή η νόσος εξελίσσεται πολύ γρήγορα. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν ειδικές αντιτοξίνες και άλλες θεραπευτικές παρεμβάσεις, αλλά η επιλογή τους αποτελεί κτηνιατρική απόφαση.

Δεν είναι σωστό να εφαρμόζεται προληπτικά αντιβιοτική αγωγή σε ολόκληρο το κοπάδι χωρίς κτηνιατρική αξιολόγηση. Η αντιμετώπιση πρέπει να βασίζεται στη διάγνωση, στην επιδημιολογική εικόνα και στις ανάγκες της συγκεκριμένης εκτροφής.

Ο εμβολιασμός είναι το βασικό όπλο πρόληψης

Ο εμβολιασμός αποτελεί τον σημαντικότερο ειδικό τρόπο πρόληψης των κλωστηριδιακών εντεροτοξιναιμιών. Διατίθενται συνδυασμένα κλωστηριδιακά εμβόλια που περιλαμβάνουν αντιγόνα έναντι διαφορετικών τύπων του Clostridium perfringens και άλλων κλωστηριδίων.

Οι προβατίνες συνήθως εμβολιάζονται πριν τον τοκετό ώστε να αναπτύξουν υψηλά επίπεδα αντισωμάτων, τα οποία μεταφέρονται στο νεογέννητο μέσω του πρωτογάλακτος. Η προστασία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά τις πρώτες εβδομάδες ζωής.

Το ακριβές πρόγραμμα δεν πρέπει να ορίζεται με έναν γενικό κανόνα τύπου «δύο εμβολιασμοί κάθε χρόνο». Εξαρτάται από το εμβόλιο, το προηγούμενο εμβολιαστικό ιστορικό και τις συνθήκες της εκτροφής. Σε πολλά προγράμματα προβλέπεται αναμνηστική δόση στις μητέρες περίπου 4–6 εβδομάδες πριν τον τοκετό.

Σημαντικό: Ακολουθείτε το εγκεκριμένο φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου εμβολίου και το πρόγραμμα που έχει καθορίσει ο κτηνίατρος της εκτροφής.

Το πρωτόγαλα προστατεύει το νεογέννητο

Ο εμβολιασμός της μητέρας έχει αξία για το νεογέννητο μόνο όταν το αρνί λάβει επαρκή ποσότητα καλής ποιότητας πρωτογάλακτος εγκαίρως. Μέσω του πρωτογάλακτος μεταφέρονται τα μητρικά αντισώματα που παρέχουν παθητική προστασία κατά την ευαίσθητη πρώτη περίοδο της ζωής.

Γι' αυτό ο έλεγχος ότι τα νεογέννητα θηλάζουν σωστά αποτελεί ουσιαστικό μέρος της πρόληψης και όχι απλώς θέμα διατροφής.

Διατροφική πρόληψη

• Κάνετε τις αλλαγές του σιτηρεσίου σταδιακά.
• Αποφεύγετε απότομη υπερκατανάλωση δημητριακών και συμπυκνωμένων ζωοτροφών.
• Προσέχετε ιδιαίτερα τα ταχέως αναπτυσσόμενα και πολύ καλά τρεφόμενα αρνιά.
• Μην αφήνετε πεινασμένα ζώα να αποκτούν ξαφνικά απεριόριστη πρόσβαση σε πλούσια τροφή.
• Οργανώστε κάθε σημαντική αλλαγή διατροφής πριν εφαρμοστεί στο κοπάδι.

Checklist πρόληψης

• Γνωρίζω το εμβολιαστικό πρόγραμμα των προβατίνων.
• Προγραμματίζω εγκαίρως τον εμβολιασμό πριν από τις γέννες.
• Ελέγχω ότι τα νεογέννητα λαμβάνουν επαρκές πρωτόγαλα.
• Δεν αλλάζω απότομα το σιτηρέσιο.
• Αυξάνω σταδιακά τις συμπυκνωμένες ζωοτροφές.
• Παρακολουθώ ιδιαίτερα τα γρήγορα αναπτυσσόμενα αρνιά.
• Καταγράφω κάθε αιφνίδιο θάνατο.
• Σε ασυνήθιστους αιφνίδιους θανάτους επικοινωνώ με τον κτηνίατρο για διερεύνηση.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί ένα υγιές και πολύ καλά αναπτυγμένο αρνί να πεθάνει από εντεροτοξιναιμία;

Ναι. Ιδιαίτερα η εντεροτοξιναιμία τύπου D μπορεί να εμφανιστεί σε καλά αναπτυγμένα ζώα που καταναλώνουν πλούσια τροφή. Ο αιφνίδιος θάνατος μπορεί να είναι το πρώτο σημάδι.

Η διάρροια υπάρχει πάντα;

Όχι. Ανάλογα με τον τύπο του C. perfringens, την ηλικία και τη μορφή της νόσου, η διάρροια μπορεί να είναι έντονη ή να απουσιάζει εντελώς.

Γιατί κινδυνεύουν τα ζώα μετά από απότομη αύξηση των καρπών;

Η μεγάλη πρόσληψη εύκολα ζυμώσιμων υδατανθράκων μπορεί να δημιουργήσει στο έντερο συνθήκες που ευνοούν τον έντονο πολλαπλασιασμό του C. perfringens τύπου D και την παραγωγή τοξίνης.

Αρκεί να εμβολιάσω τις προβατίνες;

Ο εμβολιασμός των μητέρων αποτελεί βασικό μέτρο, αλλά πρέπει να συνδυάζεται με σωστή πρόσληψη πρωτογάλακτος από τα νεογέννητα και στη συνέχεια με το κατάλληλο εμβολιαστικό πρόγραμμα των νεαρών ζώων.

Πόσες φορές τον χρόνο πρέπει να εμβολιάζω;

Δεν υπάρχει ένας αριθμός δόσεων που να εφαρμόζεται σε κάθε εμβόλιο και κάθε εκτροφή. Το αρχικό σχήμα και οι αναμνηστικές δόσεις καθορίζονται από το εγκεκριμένο προϊόν, την ηλικία και το προηγούμενο εμβολιαστικό ιστορικό των ζώων και τις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Μπορώ να προλάβω την εντεροτοξιναιμία μόνο με σωστή διατροφή;

Όχι. Η σωστή διαχείριση της διατροφής μειώνει σημαντικά ορισμένους παράγοντες κινδύνου, ιδιαίτερα για τον τύπο D, αλλά δεν αντικαθιστά τον εμβολιασμό.

Συμπέρασμα

Η εντεροτοξιναιμία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα νόσου στην οποία η πρόληψη έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από την προσπάθεια θεραπείας αφού εμφανιστούν βαριά συμπτώματα. Η ταχύτητα με την οποία δρουν οι κλωστηριδιακές τοξίνες μπορεί να αφήσει ελάχιστο χρόνο αντίδρασης.

Ένα οργανωμένο πρόγραμμα εμβολιασμού, επαρκές πρωτόγαλα στα νεογέννητα και σταδιακές αλλαγές στη διατροφή αποτελούν τους βασικούς άξονες προστασίας του κοπαδιού.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, τη νεκροτομική και εργαστηριακή διερεύνηση ή την επιλογή θεραπευτικού και εμβολιαστικού πρωτοκόλλου από τον κτηνίατρο της εκτροφής.

Πηγές

• MSD Veterinary Manual – Enterotoxemias in Animals.
• MSD Veterinary Manual – Intestinal Diseases in Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Nutritional Diseases of Sheep.